Największy faszystowski ruch Ameryki Łacińskiej

Ação Integralista Brasileira (AIB), założona w 1932 roku przez Plínia Salgada, była pierwszą nowoczesną partią masową działającą w skali całej Brazylii i największym ruchem faszystowskim poza Europą. Jej członkowie nosili zielone koszule, salutowali okrzykiem Anauê!, maszerowali pod znakiem greckiej sigmy i składali przysięgę wodzowi. Program odrzucał liberalizm, komunizm oraz partie, proponując hierarchiczne „Państwo Integralne”.1

Integralizm nie był kopią Mussoliniego. Łączył europejski faszyzm z katolicyzmem, brazylijskim nacjonalizmem, modernistyczną kulturą, korporacjonizmem i obietnicą zespolenia społeczeństwa wielorasowego. W ruchu współistniały nurty Salgada, Miguela Realego i Gustava Barrosa; różniły je akcenty, zwłaszcza skala antysemityzmu, lecz wspólny pozostawał projekt antydemokratycznej odnowy.2

Republika oligarchiczna i rewolucja 1930 roku

Pierwsza Republika brazylijska opierała się na federalizmie, dominacji regionalnych oligarchii, jawnym głosowaniu oraz klientelizmie. Prawo wyborcze obejmowało niewielką część ludności; kobiety i analfabeci byli wyłączeni. Polityka „kawy z mlekiem” symbolizowała przewagę elit São Paulo i Minas Gerais.3

Urbanizacja, przemysł, ruch robotniczy i rozwój klasy średniej podważały ten układ. Młodzi oficerowie tenentes buntowali się przeciw korupcji i regionalizmowi, domagając się silniejszego państwa. Tydzień Sztuki Nowoczesnej w 1922 roku uruchomił poszukiwanie autonomicznej kultury narodowej, z którego wyrastały zarówno kierunki lewicowe, jak i konserwatywne.4

Kryzys cen kawy oraz spór o sukcesję doprowadziły do rewolucji 1930 roku. Getúlio Vargas objął władzę, rozwiązał Kongres i rządził tymczasowo przez interwentów. Stary porządek upadł, ale nowy nie był ustalony. Komuniści, liberałowie, regionaliści, wojsko i nacjonalistyczna prawica konkurowali o kierunek centralizacji.

Plínio Salgado: modernista i nacjonalista

Salgado był pisarzem, dziennikarzem i politykiem republikańskim w São Paulo. Jego powieść O Estrangeiro z 1926 roku krytykowała kosmopolityzm, materializm oraz rozpad wspólnoty. W kręgu Verde-Amarelo i Anta poszukiwał „rdzennej” syntezy Brazylijczyków, przeciwstawianej naśladowaniu Europy.5

W 1930 roku podróżował do Europy i spotkał Mussoliniego. Fascystyczna mobilizacja, korporacyjne państwo oraz religijny wymiar masowej polityki wywarły na nim silne wrażenie. Po powrocie współtworzył Sociedade de Estudos Políticos, z której wyłoniła się AIB.6

Manifest październikowy z 1932 roku wzywał do wiary w Boga, ojczyznę i rodzinę, jedności wszystkich Brazylijczyków oraz podporządkowania interesu części narodowej całości. „Rewolucja wewnętrzna” miała przemienić osobę, zanim Państwo Integralne przebuduje instytucje.7

Trzy ośrodki doktrynalne

Salgado rozwijał mistyczno-katolicką wizję. Kryzys wynikał z materializmu liberalnego kapitalizmu i komunizmu; lekarstwem była duchowa jedność pod chrześcijańskim przywództwem. Wódz — Chefe Nacional — miał interpretować przeznaczenie narodu, nie negocjować z konkurencyjnymi partiami.8

Miguel Reale, młody prawnik i szef doktryny, opracowywał instytucje korporacyjne. Zawody i gałęzie gospodarki miały zastąpić reprezentację terytorialno-partyjną, a państwo planować rozwój oraz godzić pracę z kapitałem. Jego teksty intensywnie adaptowały włoski faszyzm do brazylijskich warunków.9

Gustavo Barroso, pisarz i były dyrektor Muzeum Historycznego, czynił antysemityzm kluczem do historii. Przetłumaczył i propagował Protokoły mędrców Syjonu, fałszerstwo przedstawiające rzekomy żydowski plan dominacji. Łączył Żydów z kapitalizmem, komunizmem, masonerią i finansami, konstruując wroga zdolnego wyjaśnić każdą sprzeczność.10

Podział na trzy „skrzydła” jest użyteczny, lecz nie oznacza trzech odrębnych organizacji. Salgado ograniczał najbardziej otwartą rasową retorykę Barrosa, aby chronić szeroką koalicję, ale nie usunął go z kierownictwa. Reale i inni działali w ruchu, którego prasa rozpowszechniała antysemickie treści.

Sigma, zielona koszula i Anauê

Sigma miała symbolizować sumę sił narodu, jedność i naukową nowoczesność. Zielona koszula odróżniała militanta od „starego” świata i zarazem znosiła na pokaz różnice klasowe. Okrzyk Anauê, zaczerpnięty według integralistów z języka tupi, oznaczał „jesteś moim bratem”.11

Przejęcie rdzennego słowa nie oddawało realnej władzy ludom tubylczym. Nacjonalistyczna kultura wybierała symbole Indian jako składnik jednolitej „brazylijskości”, podczas gdy państwo oraz osadnictwo nadal odbierały społecznościom ziemię. Symboliczna inkluzja może współistnieć z materialnym podporządkowaniem.

Litera sigma, rzymski salut, marsze, hymny i portrety Salgada tworzyły rozpoznawalną markę. Ceremonie chrztów, małżeństw i pogrzebów integralistycznych przenosiły ruch do życia rodzinnego. Polityka stawała się pełną wspólnotą moralną, nie tylko decyzją przy urnie.12

Organizacja wodzowska

AIB posiadała ogólnokrajową hierarchię od krajowego wodza przez sekretariaty prowincjonalne i miejskie po lokalne komórki. Statuty wymagały dyscypliny oraz podporządkowania. Kierownictwo mianowało niższe władze, więc mobilizacja mas nie oznaczała oddolnej kontroli programu.13

Milícia Integralista prowadziła musztrę, ochronę zebrań i szkolenie fizyczne. Zielone Koszule uczestniczyły w ulicznych starciach z komunistami i antyfaszystami. Badania dokumentują przygotowanie paramilitarne mimo publicznych zapewnień Salgada, że ruch prowadzi głównie „rewolucję świadomości”.14

Prasa obejmowała setki tytułów i biuletynów, a wydawnictwa rozpowszechniały podręczniki doktryny, powieści, teksty dla dzieci i przemówienia. Nowe radio oraz samoloty wykorzystywano do budowy wizerunku ruchu jednocześnie narodowego i technologicznego.

Kobiety, młodzież i rodzina

Kobiety organizowały opiekę, edukację, zbiórki i propagandę, uczestniczyły w ceremoniach oraz prowadziły sekcje. Ruch dawał im widzialną rolę polityczną, ale określał ją przez macierzyństwo, religię i wychowanie przyszłych obywateli. Najwyższa władza pozostawała męska.15

Młodzież plinianos dzielono według wieku, uczono hymnu, dyscypliny, sportu i służby. Nazwa wiązała dzieci osobiście z Salgadem. Celem nie było tylko pozyskanie przyszłego wyborcy, lecz uformowanie charakteru, ciała i codziennych nawyków.

Rodzina miała być podstawową komórką narodu, a rozwód i liberalna kultura oznakami rozpadu. Integralizm korzystał z katolickiego języka, ale przekształcał go w obowiązek posłuszeństwa wobec ruchu. Kościół nie udzielił AIB jednolitego poparcia: część duchownych sympatyzowała, inni obawiali się politycznej religii i monopolizacji wiary.

Społeczna baza i liczebność

AIB deklarowała od kilkuset tysięcy do ponad miliona członków. Rejestry są niepełne, a propaganda zawyżała dane; historycy często mówią o setkach tysięcy i największym ruchu masowym ówczesnej skrajnej prawicy w Ameryce Łacińskiej. Ważniejsze od jednej liczby jest ogólnokrajowe zakorzenienie.16

Integralizm przyciągał urzędników, nauczycieli, studentów, wojskowych, duchownych, drobnych przedsiębiorców, robotników i rolników. Szczególną siłę osiągał w części południowej i południowo-wschodniej Brazylii, lecz działał również na północy oraz północnym wschodzie. Lokalne przyczyny członkostwa różniły się.

Znaczna obecność Afro-Brazylijczyków i osób pochodzenia niemieckiego, włoskiego oraz japońskiego przeczy utożsamieniu AIB z prostym kultem „białej czystości”. Ruch obiecywał włączenie wszystkich uznających duchową kulturę Brazylii. Ta inkluzja była warunkowa: wymagała porzucenia autonomicznych identyfikacji i posłuszeństwa jednemu narodowi.17

Rasa, metysaż i antysemityzm

Integralizm często gloryfikował metysaż jako źródło nowej rasy kulturowej. Odróżniało go to od nazistowskiej obsesji czystości krwi. Salgado twierdził, że naród może wchłonąć pochodzenie europejskie, afrykańskie i tubylcze przez duchową asymilację.18

Nie oznaczało to braku rasizmu. Idealizacja mieszaniny mogła przemilczać niewolnictwo, nierówność i przemoc wobec czarnych oraz rdzennych społeczności. „Jedność” odbierała grupom możliwość nazywania dyskryminacji, bo każdy konflikt przedstawiano jako rozbijanie narodu.

Żydów traktowano inaczej, zwłaszcza w pismach Barrosa: jako grupę rzekomo niezdolną do asymilacji i kierującą tajnym systemem. Antysemityzm integralistyczny był rzeczywisty, choć jego nasilenie różniło się regionalnie i personalnie. Nie należy ani przypisywać każdemu członkowi pełnej doktryny Barrosa, ani na podstawie retoryki metysażu ogłaszać całego ruchu wolnym od rasowego wykluczenia.19

Stosunek do włoskiego faszyzmu i niemieckiego nazizmu

Salgado podziwiał Mussoliniego, a AIB przejmowała organizację, estetykę i korporacjonizm. Włoskie przedstawicielstwa utrzymywały kontakty oraz przekazywały wsparcie. Jednocześnie rywalizowały o lojalność imigrantów: Rzym chciał zachować italianità, integralizm żądał pełnego „zbrazylizowania”.20

Niemiecka NSDAP działała wśród obywateli Rzeszy w Brazylii i nie była tożsama z AIB. Naziści z rezerwą patrzyli na wielorasowy nacjonalizm, a integralistów niemieckiego pochodzenia mobilizowano do brazylijskiej, nie niemieckiej wspólnoty. Kontakty i wspólni wrogowie współistniały z konfliktem nacjonalizmów.21

Kategoria „importu” jest za słaba. Idee, pieniądze, symbole i ludzie krążyli przez Atlantyk, ale Brazylijczycy aktywnie tłumaczyli je na lokalne problemy. Faszyzm był transnarodowym repertuarem, nie produktem zachowanym w europejskim opakowaniu.

Starcia i antyfaszystowski opór

Integralistyczne pochody spotykały się z oporem komunistów, socjalistów, anarchistów, związkowców i demokratów. 7 października 1934 roku na Praça da Sé w São Paulo doszło do strzelaniny między maszerującymi Zielonymi Koszulami a antyfaszystami; zginęło kilka osób, a integraliści wycofali się.22

Obie strony posiadały uzbrojonych uczestników, lecz opis „bitwy dwóch skrajności” pomija polityczny kontekst: AIB demonstrowała paramilitarną zdolność do zawłaszczenia ulicy, przeciwnicy próbowali to uniemożliwić. Indywidualne czyny oraz odpowiedzialność za strzały wymagają osobnego ustalenia.

Aliança Nacional Libertadora (ANL) łączyła komunistów, socjalistów, tenentystów i antyimperialistów. Po komunistycznych powstaniach wojskowych w 1935 roku Vargas wprowadził stan wyjątkowy i represje. Antykomunistyczny strach zwiększył wpływy AIB, która przedstawiała się jako tarcza porządku.23

Vargas i konstytucyjna polityka

Konstytucja z 1934 roku przywróciła Kongres, prawa socjalne, tajne głosowanie i prawo wyborcze kobiet, ale równocześnie zawierała reprezentację zawodową. Vargas balansował między armią, oligarchiami, pracownikami, integralistami i liberałami. AIB działała legalnie, przygotowując kandydaturę Salgada na wybory prezydenckie 1938 roku.24

Integralistów łączył z Vargasem centralizm, antykomunizm, nacjonalizm i zainteresowanie korporacjonizmem. Dzieliło pytanie, kto ma być wodzem i czy istnieje miejsce dla samodzielnej partii masowej. Salgado liczył, że wesprze autorytarną zmianę, a następnie obejmie rolę w nowym porządku.

Plan Cohen, rzekomy komunistyczny scenariusz powstania, został w 1937 roku przedstawiony władzom jako autentyczne zagrożenie. Dokument sporządził integralista, kapitan Olímpio Mourão Filho, jako materiał symulacyjny; wojsko wykorzystało go propagandowo do uzasadnienia stanu wojennego. Fałszywy tekst pomógł stworzyć realną dyktaturę.25

Estado Novo nie było państwem integralistów

10 listopada 1937 roku Vargas przeprowadził zamach, zamknął Kongres, odwołał wybory i narzucił konstytucję Estado Novo. Część integralistów świętowała upadek liberalnego systemu i oczekiwała udziału we władzy. W grudniu reżim rozwiązał jednak wszystkie partie, także AIB.26

Estado Novo było nacjonalistyczną, korporacyjną i policyjną dyktaturą, która zapożyczała z faszystowskiego repertuaru, ale opierała się na Vargasie, wojsku, biurokracji oraz kontroli związków, nie na integralistycznej partii. Tworzyło odgórną mobilizację i demobilizowało niezależne ruchy.

Salgado zgodził się przekształcić AIB w stowarzyszenie kulturalne, lecz reżim ograniczał struktury, mundury i prasę. Konflikt pokazuje różnicę między tradycyjną dyktaturą zawłaszczającą elementy faszyzmu a ruchem, który chce masowej rewolucji pod własnym wodzem.27

Próby przewrotu w 1938 roku

W marcu 1938 roku grupa integralistów i liberalnych przeciwników próbowała opanować obiekty wojskowe; akcja szybko upadła. Nocą z 10 na 11 maja druga grupa zaatakowała pałac Guanabara, rezydencję Vargasa, i inne punkty w Rio de Janeiro. Ochrona prezydenta odparła napastników po wielogodzinnej walce.28

Nie była to spontaniczna reakcja całego rozwiązanego ruchu. Przygotowanie obejmowało dawnych integralistów, oficerów i opozycjonistów o różnych celach, a stopień wiedzy Salgada pozostaje przedmiotem dyskusji. Reżim wykorzystał atak do aresztowań, cenzury i likwidacji resztek organizacji.

Salgado został zatrzymany, a następnie wyjechał na wygnanie do Portugalii. Wielu działaczy trafiło do więzień, inni włączyli się do aparatu Vargasa albo wycofali. Faszyści zostali pokonani przez autorytarne państwo, nie przez triumf demokracji.

Wojna i zmiana sojuszu Brazylii

Vargas początkowo balansował między Niemcami i USA, wykorzystując konkurencję do uzyskania inwestycji. Nacjonalizacja życia organizacji imigranckich oraz wejście w konflikt z Osią uderzyły w niemiecką, włoską i japońską propagandę. Po atakach okrętów podwodnych Brazylia w 1942 roku wypowiedziała wojnę Niemcom i Włochom.29

Brazylijski Korpus Ekspedycyjny walczył we Włoszech po stronie aliantów. Sprzeczność między wysyłaniem żołnierzy do walki z faszyzmem a utrzymaniem dyktatury w kraju zwiększała presję na demokratyzację. Vargas został odsunięty w 1945 roku.

Salgado na emigracji adaptował język do klęski Osi, akcentując chrześcijański spirytualizm i dystans wobec totalitaryzmu. Nie była to wyłącznie niezmienna kontynuacja ani całkowicie szczere zerwanie; powojenna sytuacja wymuszała rekonstrukcję tożsamości.30

W 1945 roku dawni integraliści utworzyli Partido de Representação Popular (PRP). Salgado wrócił w 1946 roku i stanął na jej czele. Partia działała legalnie, uczestniczyła w wyborach, broniła katolickiego konserwatyzmu, antykomunizmu i nacjonalizmu, unikając zielonych koszul oraz jawnej faszystowskiej etykiety.31

Kadry, sieci i część doktryny trwały, ale instytucjonalna forma się zmieniła. PRP nie była po prostu AIB pod identyczną nazwą; zaakceptowała mechanizm wyborczy i funkcjonowała w nowych warunkach. Pytanie o „postfaszyzm” wymaga rozróżnienia szczerej rewizji, taktycznej adaptacji oraz indywidualnych dróg.

Salgado kandydował na prezydenta w 1955 roku, uzyskując około 8 procent głosów. Po wojskowym przewrocie 1964 roku wstąpił do wspierającej reżim ARENA i był deputowanym. Wielu dawnych integralistów poparło dyktaturę, inni wybrali odmienne ścieżki.32

Pamięć i neointegralizm

Po 1985 roku niewielkie środowiska próbowały reaktywować symbole, teksty i organizacje integralistyczne. Różniły się stosunkiem do Salgada, katolicyzmu, wyborów, przemocy oraz rasizmu; część stykała się ze skinheadami i neonazistami, inne odcinały się od biologicznego rasizmu.33

Historyczne hasło „Deus, Pátria e Família” powraca w szerszej prawicy, nie zawsze oznaczając formalną ciągłość z AIB. O klasyfikacji nie powinno decydować samo użycie trzech słów. Znaczenie tworzą program, stosunek do opozycji, organizacyjne powiązania i praktyka.

Współcześni aktywiści czasem przedstawiają integralizm jako wyłącznie chrześcijański patriotyzm i pomoc społeczną. Taka pamięć usuwa milicję, wodzostwo, likwidację partii, antysemicką propagandę i próbę zamachu. Przeciwna redukcja wszystkich członków do nazistów również pomija brazylijską specyfikę i wewnętrzne spory.

Kwalifikacja

AIB była brazylijskim ruchem faszystowskim. Spełniała kryteria palingenetycznego ultranacjonalizmu, wodzostwa, masowej partii-milicji, antyliberalizmu, antykomunizmu, korporacyjnego trzeciodrogizmu oraz stworzenia „nowego człowieka”. Religijny i wielorasowy język był lokalną odmianą, nie dowodem pozostawania poza faszyzmem.

Estado Novo Vargasa było autorytarną, korporacyjną dyktaturą podlegającą faszyzacji, lecz nie państwem AIB. Zapożyczyło techniki i część języka, a następnie rozbiło ruch, aby zachować monopol biurokratyczno-wojskowego centrum. Wspólni wrogowie nie usunęli rywalizacji dwóch projektów.

Antysemityzm był ważny, ale nierównomierny. Barroso uczynił go rdzeniem własnej doktryny, Salgado próbował podporządkować szerszej jedności, a członkowie różnili się stopniem przyjęcia. Precyzja nie polega na wybraniu wygodnej twarzy ruchu, lecz na pokazaniu, że jawny antysemita pozostawał jednym z trzech głównych przywódców.

Integralizm dowodzi wreszcie, że faszyzm nie był wyłącznie europejską odpowiedzią na europejskie problemy. Idee krążyły, ale ich odbiorcy tworzyli lokalne syntezy. Zielona koszula, rdzenne Anauê, katolicka msza, brazylijski metysaż i włoski korporacjonizm mogły spotkać się w jednym projekcie zniesienia pluralizmu.