Po ligach: trzy różne odpowiedzi na zakaz

Rozwiązanie lig przez rząd Frontu Ludowego w czerwcu 1936 roku nie zakończyło francuskiej skrajnej prawicy. Zmieniło jej formy. François de La Rocque przekształcił Croix-de-Feu w legalną, masową Parti social français (PSF). Jacques Doriot zbudował Parti populaire français (PPF), która w ciągu kilku lat przeszła od szerokiego antykomunistycznego populizmu do jednoznacznego faszyzmu. Eugène Deloncle tworzył tajną Organisation secrète d’action révolutionnaire nationale, znaną jako Cagoule, przygotowującą przewrót i zamachy.1

Te trzy drogi — legalna partia autorytarna, partia faszystowska i konspiracyjny terroryzm skrajnej prawicy — nie były etapami jednej organizacji. Rywalizowały o kadry, pieniądze i prawo do reprezentowania „narodowej” Francji. Porównanie pokazuje, dlaczego pojęcie faszyzacji jest użyteczne tylko wtedy, gdy nie usuwa różnic między wyborczą mobilizacją, rewolucyjną monopartią a spiskiem wojskowym.

Front Ludowy i radykalizacja konfliktu

Zwycięstwo Frontu Ludowego oraz strajki okupacyjne wiosną 1936 roku wywołały na prawicy strach przed rewolucją. Porozumienia matignońskie przyniosły związkom zawodowym uznanie, podwyżki płac, płatne urlopy i skrócenie tygodnia pracy. Dla robotników była to demokratyczna reforma; dla części właścicieli i klas średnich — dowód utraty kontroli nad zakładami.2

Antysemicka prasa atakowała premiera Léona Bluma jako Żyda, socjalistę i rzekomego przedstawiciela obcych interesów. Charles Maurras został skazany za publiczne groźby śmierci pod adresem Bluma. Kampania nie była wyłącznie sporem o gospodarkę: przekształcała demokratycznie wybrany rząd w rasowego i spiskowego wroga.

Wojna domowa w Hiszpanii dodatkowo zaostrzyła podziały. Lewica organizowała pomoc dla Republiki, prawica widziała w generale Franco obrońcę cywilizacji chrześcijańskiej. Napływ uchodźców, propaganda niemiecka i włoska oraz strach przed wojną europejską tworzyły środowisko, w którym legalizm, konspiracja i kolaboracja z zagranicą mogły się mieszać.

Parti social français: masowa partia po Croix-de-Feu

La Rocque utworzył PSF w lipcu 1936 roku, niemal natychmiast po rozwiązaniu Croix-de-Feu. Partia przejęła kadry, sieci społeczne, prasę i kult przywódcy, lecz działała w ramach prawa wyborczego. Rozbudowała lokalne komitety, sekcje kobiece i młodzieżowe, pomoc społeczną, organizacje sportowe oraz związki zawodowe o orientacji klasowej współpracy.3

Szacunki członkostwa wahają się od około 700 tysięcy do ponad miliona. Różnice wynikają z kryteriów: opłacone składki, wpis do stowarzyszenia, udział w organizacji satelickiej czy sympatia wyborcza nie są tym samym. Nawet ostrożne dane czynią PSF jedną z największych organizacji politycznych III Republiki.

Masowość nie była wyłącznie produktem propagandy. Ruch tworzył dla członków środowisko życia społecznego. Pomagał bezrobotnym, prowadził kolonie dziecięce, organizował wydarzenia rodzinne i budował lokalne sieci pośrednictwa. Dla wielu ludzi przynależność mogła znaczyć bardziej opiekę i wspólnotę niż świadomą akceptację wszystkich ustrojowych tez przywódcy.

Program PSF: „praca, rodzina, ojczyzna” przed Vichy

PSF głosiła hasło Travail, Famille, Patrie, później przejęte przez państwo Vichy. Samo podobieństwo formuły nie dowodzi jednak organizacyjnej ciągłości ani autorstwa reżimu przez La Rocque’a. Hasła pracy, rodziny i ojczyzny krążyły szerzej w katolickiej oraz nacjonalistycznej prawicy.4

Partia odrzucała walkę klas, postulowała organizację zawodową i współpracę pracowników z pracodawcami. Chciała wzmocnić prezydenta oraz władzę wykonawczą, ograniczyć destabilizującą rolę partii i promować politykę rodzinną. Jej społeczne propozycje obejmowały płacę rodzinną, udział pracowników, mieszkalnictwo oraz stopniowe reformy gospodarcze.

La Rocque przedstawiał partię jako ruch pojednania, nie narzędzie jednej klasy. Ta retoryka różniła się od liberalnego konserwatyzmu, ponieważ zakładała organiczną wspólnotę kierowaną przez autorytet. Różniła się też od rewolucyjnego faszyzmu PPF: PSF nie organizowała jawnego kultu totalnej przemiany i coraz wyraźniej przygotowywała się do wyborów.

Legalizm: przekonanie czy taktyka?

Najważniejszy spór dotyczy tego, czy PSF zaakceptowała demokrację. La Rocque podporządkował się rozwiązaniu Croix-de-Feu, potępił konspiratorów Cagoule i rozwijał działalność wyborczą. W 1937 roku partia zdobywała mandaty w wyborach lokalnych; przygotowywała się do wyborów parlamentarnych planowanych na 1940 rok. Nie stworzyła tajnego planu marszu na władzę porównywalnego z Cagoule.5

Legalność nie jest jednak równoznaczna z liberalizmem. PSF pozostawała wodzowska, hierarchiczna, nacjonalistyczna i wroga pluralizmowi rozumianemu jako trwały, wartościowy konflikt interesów. Możliwe, że chciała zdobyć mandat wyborczy do głębokiej autorytarnej reformy. Partie faszystowskie również używały wyborów, ale zwykle łączyły je z jawną przemocą i planem zniszczenia konkurencji; w PSF ta kombinacja była słabsza i coraz mniej widoczna.

Najtrafniej mówić o masowej autorytarnej prawicy społecznej z cechami faszyzującymi. Taka kwalifikacja zachowuje miejsce PSF w historii kryzysu demokracji, a zarazem odróżnia ją od organizacji, które przyjęły totalitarny cel, rasową rewolucję i służbę okupantowi.

Antysemityzm, Algieria i granice umiarkowania

La Rocque odrzucał rasizm biologiczny i próbował odróżniać krytykę wpływów politycznych od nienawiści rasowej. Nie czyniło to całej PSF wolną od antysemityzmu. W lokalnej prasie i strukturach, zwłaszcza w Algierii, działacze wyrażali znacznie ostrzejszą wrogość wobec Żydów. Centrala czasem dyscyplinowała takie wystąpienia, lecz działała w środowisku, w którym antysemickie kody były powszechnie zrozumiałe.6

Różnica między językiem przywódcy a praktyką peryferii nie powinna być rozstrzygana przez wybranie wygodniejszego materiału. Dowodzi raczej, że masowa organizacja mieściła kilka prawicowych wrażliwości, a imperialne terytoria mogły radykalizować politykę bardziej niż metropolia.

Jacques Doriot: komunistyczny działacz i narodowy dysydent

Jacques Doriot pochodził z rodziny robotniczej, walczył w I wojnie światowej, a po niej stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych działaczy Francuskiej Partii Komunistycznej. Kierował młodzieżą komunistyczną, był deputowanym i merem robotniczego Saint-Denis. Jego późniejszej drogi nie można wyjaśniać jako ujawnienia odwiecznego faszysty.7

W latach 1933–1934 Doriot proponował porozumienie komunistów z socjalistami przeciw faszyzmowi wcześniej, niż taką linię przyjął Komintern. Konflikt z kierownictwem PCF dotyczył strategii, dyscypliny oraz osobistej autonomii. Usunięty z partii, zachował stanowisko mera i próbował zbudować własne środowisko.

Od dysydencji przesuwał się ku antykomunizmowi. Doświadczenie organizacji komunistycznej — komórki, biuro polityczne, kult aktywisty i mobilizacyjna prasa — nie determinowało ideologii, ale dostarczało narzędzi. Doriot przeniósł obietnicę rewolucyjnej wspólnoty z klasy robotniczej na naród i uczynił dawną partię głównym wrogiem.

Powstanie PPF

Parti populaire français została założona w Saint-Denis w czerwcu 1936 roku. Początkowo przyciągała byłych komunistów, lokalnych robotników, nacjonalistów, konserwatystów i ludzi bez wcześniejszej afiliacji. Nazwa „ludowa” i miejsce narodzin pozwalały Doriotowi przedstawiać się jako przywódca zdolny odebrać lewicy przedmieścia.8

W pierwszej fazie program nie był kompletną deklaracją faszystowską. Łączył antykomunizm, narodową jedność, silną władzę, pracę, rodzinę i imperium. Doriot poszukiwał sojuszu wszystkich przeciwników Frontu Ludowego, a sponsorzy biznesowi widzieli w nim skutecznego organizatora antymarksistowskiego.

Partia miała własny znak, ceremoniał, młodzież i służbę porządkową. Kongresy budowały kult wodza, a pozdrowienie i estetyka coraz wyraźniej przypominały ruchy faszystowskie. Organizacja nie była prostą kopią NSDAP: próbowała stworzyć francuską syntezę rewolucyjnego aktywizmu, nacjonalizmu imperialnego i społecznego korporacjonizmu.

Od szerokiego frontu do faszyzmu

W latach 1937–1939 PPF radykalizowała się. Doriot stracił urząd mera Saint-Denis, a partia nie spełniła nadziei na masowe przejęcie robotniczego elektoratu. Odpływ części umiarkowanych działaczy zwiększał wagę ideologicznych faszystów i finansowej zależności od prawicowych sponsorów.9

PPF rozwijała kult przywódcy, projekt korporacyjnego państwa, antyliberalizm oraz wyobrażenie narodu odradzanego przez aktywistyczną elitę. Coraz mocniej atakowała Żydów jako grupę, a nie tylko rzekomych zwolenników komunizmu. Kontakty z faszystowskimi Włochami i nazistowskimi Niemcami przekraczały zwykłą dyplomatyczną ciekawość.

Do partii należeli intelektualiści i technokraci, między innymi Pierre Drieu la Rochelle, Bertrand de Jouvenel, Ramon Fernandez czy Paul Marion, choć ich czas członkostwa i późniejsze drogi były różne. PPF nie może być opisana wyłącznie jako grupa byłych komunistów: ważną rolę odgrywali nacjonaliści, przedstawiciele klas średnich, pracownicy umysłowi i finansujący ją przemysłowcy.

Ilu ludzi miał Doriot?

Liczebność PPF jest trudna do ustalenia. W szczytowym okresie mogła liczyć około 100 tysięcy członków i kilkaset tysięcy sympatyków, ale deklaracje partii bywały zawyżone, a rotacja duża. Ruch był zbyt duży, by nazywać go sektą, i zbyt słaby, by bez sojuszników przejąć państwo.10

Ważniejsza od maksymalnej liczby jest geografia. PPF miała początkowo bastion w Saint-Denis, struktury w miastach przemysłowych oraz silną obecność w Algierii i portowej Marsylii. Lokalne organizacje różniły się składem społecznym i natężeniem antysemityzmu.

Porównanie z PSF pokazuje ograniczenie francuskiego faszyzmu: legalistyczny ruch La Rocque’a był wielokrotnie liczniejszy od jednoznacznie faszystowskiej partii Doriota. Zarazem mniejsza PPF okazała się bardziej gotowa do późniejszej kolaboracji, co ostrzega przed utożsamianiem znaczenia wyłącznie z masowością.

Cagoule: nazwa przeciwników i tajna struktura

Organisation secrète d’action révolutionnaire nationale, nazywana również Comité secret d’action révolutionnaire, powstała w 1936 roku. Popularne miano Cagoule — kaptur — nadali jej przeciwnicy. Głównym organizatorem był inżynier Eugène Deloncle, wcześniej związany z Action française.11

Konspiratorzy uznawali legalizm Maurrasa i La Rocque’a za nieskuteczny. Budowali małe komórki, magazynowali broń, szkolili ludzi, zdobywali kontakty w wojsku i przygotowywali przejęcie kluczowych punktów w Paryżu. Struktura miała pozostać niewidoczna do chwili kryzysu.

Cagoule nie była partią masową i nie planowała zdobywania większości społecznej. Zakładała, że seria prowokacji oraz strach przed komunistycznym przewrotem skłoni wojskowych i elity gospodarcze do wsparcia prawicowego zamachu. Jej model był bliższy tajnej organizacji terrorystycznej tworzącej warunki dla dyktatury niż faszystowskiej partii mobilizacyjnej.

Zamachy i morderstwa

Sieć odpowiadała za zabójstwo ekonomisty Dimitrija Nawaszyna w styczniu 1937 roku. W czerwcu jej ludzie zamordowali we Francji włoskich antyfaszystów Carlo i Nello Rossellich; zbrodnia wiązała francuską konspirację z aparatem faszystowskich Włoch.12

We wrześniu bomby zniszczyły siedziby organizacji pracodawców przy rue de Presbourg i rue Boissière, zabijając dwóch policjantów. Ataki miały zostać przypisane komunistom i wytworzyć wrażenie rozpoczynającej się rewolucji. Była to strategia prowokacji: własna przemoc miała uzasadnić represję wobec przeciwnika.

Cagoule dostarczała także broń hiszpańskim frankistom i sabotowała pomoc dla Republiki. Jej działania przekraczały granicę między francuskim kryzysem wewnętrznym a europejską wojną ideologiczną.

Pieniądze przemysłowców i mit wszechmocnego spisku

Organizacja otrzymywała pomoc od części przedsiębiorców, którzy obawiali się komunizmu oraz okupacji fabryk. W śledztwach pojawiały się związki z Eugène’em Schuellerem z L’Oréal i ludźmi z przedsiębiorstw przemysłu ciężkiego. Nie oznacza to, że cały francuski kapitał kierował Cagoule albo znał wszystkie jej zbrodnie.13

Radykalni aktywiści i sponsorzy mogli chcieć różnych rzeczy. Pierwsi marzyli o rewolucji narodowej, drudzy o rozbiciu związków i obronie własności. Finansowe wsparcie było rzeczywiste, lecz obraz wszechmocnej tajnej organizacji również służył propagandzie — zarówno samej konspiracji, jak i jej przeciwnikom.

W listopadzie 1937 roku policja aresztowała przywódców i odkryła składy broni. Plan przewrotu został udaremniony przed realizacją. Długie postępowanie przerwała wojna, a proces rozpoczął się dopiero po wyzwoleniu, gdy wojenne biografie oskarżonych dodatkowo skomplikowały sprawę.

Relacje między PSF, PPF i Cagoule

Cagoule próbowała przedstawiać La Rocque’a jako przyszłą publiczną twarz przewrotu albo przynajmniej wykorzystać jego masową organizację. La Rocque zaprzeczał związkom, ostrzegał władze i potępiał spisek. Brak dowodu, że kierownictwo PSF uczestniczyło w planowaniu zamachu, jest istotny dla kwalifikacji partii.14

Doriot również nie podporządkował PPF tajnej organizacji. Konkurował o przywództwo nad skrajną prawicą i chciał własnej masowej partii. Poszczególni ludzie oraz pieniądze krążyli między środowiskami, ale organizacyjne rozróżnienie pozostaje konieczne.

Wspólnym mianownikiem był antykomunizm tak silny, że część prawicy dopuszczała przemoc, zagraniczne wsparcie i zawieszenie prawa. Różnica dotyczyła środka: wybory i presja społeczna PSF, faszystowska mobilizacja PPF albo wywołany prowokacją przewrót Cagoule.

Literaci, dziennikarze i „faszyzm intelektualny”

Francuska radykalizacja nie ograniczała się do organizacji. Pierre Drieu la Rochelle przedstawiał faszyzm jako europejską odpowiedź na dekadencję, słabość burżuazji i komunizm. Robert Brasillach łączył literacki zachwyt faszystowskim widowiskiem z antysemityzmem. Lucien Rebatet, Alphonse de Châteaubriant i Abel Bonnard różnymi drogami doszli później do kolaboracji.15

Louis-Ferdinand Céline publikował od 1937 roku brutalne pamflety antysemickie. Jego pozycja wybitnego pisarza nie oddziela wartości literackiej od politycznej odpowiedzialności tekstów, które dehumanizowały Żydów i popularyzowały spiskowe oskarżenia. Nie wszyscy autorzy należeli do jednej partii; tworzyli raczej pole kultury, w którym faszyzm mógł być przedstawiany jako styl, emocja, nowoczesność i bunt.

Nie wolno również przypisywać na stałe etykiety każdemu intelektualiście, który przez pewien czas zbliżył się do PPF. Bertrand de Jouvenel odszedł z partii przed wojną, a biografie wielu ludzi zawierały zerwania. Artykuł historyczny powinien odnotować udział i moment odejścia zamiast albo oczyszczać całą biografię, albo redukować ją do jednego epizodu.

Monachium, pacyfizm i hasło „lepiej Hitler niż Blum”

Układ monachijski z września 1938 roku, oddający Niemcom Sudety, przyjęto we Francji z ulgą wynikającą z pamięci poprzedniej wojny. Pacyfizm obejmował lewicę i prawicę. Na skrajnej prawicy nakładał się jednak na przekonanie, że ZSRR, komuniści i Front Ludowy są groźniejsi od Hitlera.16

Formuła „raczej Hitler niż Blum” nie była oficjalnym programem całej prawicy ani jednolicie udokumentowanym hasłem jednej organizacji. Trafnie opisuje jednak hierarchię wrogów części środowiska: antysemityzm i antykomunizm mogły przesunąć patriotę ku akceptacji niemieckiej dominacji. Inni nacjonaliści, zwłaszcza przywiązani do wojskowego rewanżu i suwerenności, pozostawali antyniemieccy.

PSF popierała obronę narodową. PPF oscylowała, a Doriot po wybuchu wojny został zmobilizowany i walczył w 1940 roku, zanim przeszedł do pełnej kolaboracji. Żadna przedwojenna deklaracja nie zastępuje analizy późniejszych decyzji.

Pakt niemiecko-sowiecki i początek wojny

Pakt Ribbentrop–Mołotow z sierpnia 1939 roku wywołał we Francji wstrząs. Rząd zakazał PCF po tym, jak partia podporządkowała się linii Kominternu i potępiła wojnę jako konflikt imperialistyczny. Posłowie komunistyczni zostali pozbawieni mandatów, działacze aresztowani, a propaganda prawicy przedstawiała pakt jako ostateczny dowód narodowej zdrady komunizmu.17

Po niemieckim ataku na Polskę Francja wypowiedziała wojnę 3 września. Długa „dziwna wojna” nie zakończyła politycznych podziałów. W maju 1940 roku ofensywa niemiecka doprowadziła do błyskawicznego załamania frontu, exodusu ludności i kryzysu państwa.

Klęska nie była wyborczym zwycięstwem PSF ani PPF. Stworzyła nową sytuację, w której parlament przekazał władzę Pétainowi, a okupant kontrolował większą część kraju. Dopiero w tych warunkach przedwojenni radykałowie dokonywali wyborów między Vichy, kolaboracją, wycofaniem i oporem.

Drogi po 1940 roku nie były jednakowe

La Rocque początkowo uznał autorytet Pétaina i używał języka narodowej odnowy, lecz odmówił podporządkowania PSF monopartii kolaborantów. Zbudował sieć Klan powiązaną z alianckim wywiadem; Niemcy aresztowali go w 1943 roku. Część jego członków działała w ruchu oporu, inni służyli Vichy.18

Doriot odbudował PPF w okupowanym Paryżu, przyjął skrajny antysemityzm i werbował do walki u boku Niemiec przeciw ZSRR. Deloncle założył kolaboracyjny Mouvement social révolutionnaire, a później został zabity przez niemiecką policję po konfliktach wewnątrz obozu kolaboracji. Te losy nie były prostym wykonaniem programu z 1936 roku, ale różnice przedwojenne pomagały określić dostępne drogi.

Precyzyjna kwalifikacja

PSF, PPF i Cagoule należy umieścić w jednej historii skrajnej prawicy, lecz nie pod jedną nazwą:

  • PSF była masową, autorytarno-nacjonalistyczną partią społeczną o cechach faszyzujących, która działała legalnie; jej zaliczenie do faszyzmu jest sporne;
  • PPF przekształciła się w faszystowską partię wodzowską i jeszcze przed wojną przyjęła większość podstawowych cech tej rodziny;
  • Cagoule była terrorystyczną, kontrrewolucyjną konspiracją skrajnej prawicy, przygotowującą wojskowo-autorytarny przewrót przy użyciu prowokacji.

Największa organizacja była najmniej jednoznacznie faszystowska; najbardziej zbrodnicza konspiracja nie była ruchem masowym; najbardziej faszystowska PPF nie potrafiła zdominować prawicy. Ten układ pomaga wyjaśnić, dlaczego Francja przed wojną nie stała się państwem faszystowskim, mimo że posiadała rozległe środowisko antydemokratyczne.