Przypadki graniczne poza prawicą

Historia faszyzacji nie ogranicza się do organizacji klasyfikowanych jako prawicowe. Kult czynu, elitaryzm, przemoc, monopartia, gospodarka planowa i idea „nowego człowieka” występowały także w ruchu ludowym, socjalizmie niepodległościowym, komunizmie oraz projektach łączących naród z rewolucją społeczną. Podobieństwo pojedynczych narzędzi nie oznacza jednak tożsamości celów.1

Ruch chłopski mógł posługiwać się zielonymi koszulami i retoryką wodza, a mimo to bronić parlamentu. Socjalistyczna bojówka mogła stosować przemoc, lecz uznawać powszechne wybory. Komunista mógł mówić o narodzie, nie przestając podporządkowywać strategii partii międzynarodowej rewolucji. Opis tych przypadków jest potrzebny, aby nie przekształcić faszyzmu w nieograniczoną nazwę każdej polityki radykalnej.2

Kwalifikacja: poniższe środowiska nie tworzą jednej rodziny faszystowskiej. Są przypadkami granicznymi: demokratycznym agraryzmem wykorzystującym autorytarny repertuar, socjalizmem niepodległościowym z bojówkami, narodowym komunizmem, narodowym anarchizmem i plebejską rewolucją narodową.

PSL „Piast”

Polskie Stronnictwo Ludowe „Piast” było masową partią chłopską, której interes organizacyjny wiązał ją z parlamentem. W pierwszej połowie lat dwudziestych przyjmowało jednak narodową retorykę, ograniczenia wobec mniejszości, antysemickie akcenty i antyniemiecką politykę. Koalicja z endecją w 1923 roku wzmacniała te elementy.3

W czasie strajków pojawiały się wezwania do „silnej ręki”, a Wincenty Witos krytykował partie oraz bezwład parlamentu. Kult lidera i retoryka dyktatora nie prowadziły jednak do przygotowania chłopskiej monopartii. Propozycje dotyczyły ostrożnego wzmocnienia prezydentury, reformy Senatu i ordynacji.

Po przewrocie majowym część wcześniejszych sympatii trwała: projekt konstytucyjny z 1926 roku, kontakty z OWP, zielone koszule i wspólne inicjatywy z prawicą świadczyły o otwartości na autorytarny styl. Udział „Piasta” w Centrolewie i represje brzeskie ostatecznie umocniły jednak demokratyczną orientację partii. Właściwa kategoria to demokratyczny agraryzm z epizodami nacjonalistycznego i autorytarnego dryfu.

PSL „Wyzwolenie”

PSL „Wyzwolenie” początkowo wiązało z Piłsudskim nadzieję na przełamanie niesprawnego parlamentaryzmu. Zaufanie do dyktatury było krótkie. Partia zachowała radykalizm społeczny, lecz nie przyjęła projektu faszystowskiego ani trwałego autorytaryzmu.4

Przypadek „Wyzwolenia” pokazuje, jak przewrót może uzyskać poparcie demokratów przekonanych, że będzie tymczasową korektą systemu. O kwalifikacji decyduje dalsza ewolucja: obrona pluralizmu i reprezentacji chłopskiej oddzielała partię od ruchów zmierzających do politycznego monopolu.

Związek Młodzieży Ludowej

Związek Młodzieży Ludowej przesuwał się ku sanacyjnemu autorytaryzmowi wyraźniej niż główny nurt partii chłopskich. Młodzieżowa fascynacja czynem, dyscypliną i państwowym wychowaniem mogła osłabiać przywiązanie do procedur parlamentarnych.5

Organizacja nie stworzyła pełnego programu faszystowskiego. Należy ją umieścić wśród agrarnych środowisk faszyzujących: przyswajała autorytarny styl i legitymizowała sanację, ale nie stała się samodzielną monopartią chłopską.

Narodowy Związek Robotniczy

Narodowy Związek Robotniczy łączył nacjonalizm, antyniemieckość i antyrosyjskość z demokracją, spółdzielczością oraz radami pracy. Naród miał godzić interesy społeczne, lecz nie usuwał politycznej reprezentacji robotników.6

Nacjonalizm NZR był ważnym źródłem późniejszego narodowego ruchu robotniczego. Nie należy jednak odczytywać go wstecz przez hitlerowskie znaczenie „narodowego socjalizmu”. Organizacja reprezentowała demokratyczny patriotyzm pracowniczy, który dostarczył języka zarówno umiarkowanym reformistom, jak późniejszym radykałom.

Narodowa Partia Robotnicza

Narodowa Partia Robotnicza stawiała wspólnotę narodową ponad konfliktem klasowym, lecz zasadniczo uznawała parlament, związki zawodowe i prawa mniejszości. Szczególna nieufność dotyczyła Niemców i Żydów. W obrębie partii działały jednak frakcje o bardzo różnym stosunku do faszyzmu.7

Po przewrocie majowym wyodrębniła się NPR-Lewica, powstała w październiku 1926 roku. To z jej sporów i późniejszej próby nadania całej formacji narodowosocjalistycznego kierunku wyrastało Narodowe Stronnictwo Pracy. NPR-Lewica nie była partią nazistowską; stanowiła lewicowy, prosanacyjny odłam narodowego ruchu robotniczego i jedno z organizacyjnych ogniw późniejszej radykalizacji.

Lewica NPR zachowywała demokrację. Radykałowie skupieni w latach 1931–1932 wokół pisma „Narodowy Socjalista” łączyli antykapitalizm z nasilonym antysemityzmem. Chcieli gospodarki planowej, nacjonalizacji części przedsiębiorstw i stopniowego uspołecznienia. Pełnię praw politycznych wiązali z pracą, co zastępowało równe obywatelstwo kryterium funkcjonalnym.

Próba przemianowania całej partii zakończyła się niepowodzeniem; radykałowie utworzyli własną Partię Narodowych Socjalistów. W latach późniejszych młodzież NPR utrzymywała kontakty z ONR, PPS i KPP. Falangiści Andrzeja Świetlickiego tworzyli bojówki i używali salutu. Oficjalna demokratyczna doktryna NPR oraz praktyka jej radykalnych frakcji muszą być opisywane oddzielnie.

Narodowe Stronnictwo Pracy i Narodowy Obóz Pracy

Narodowe Stronnictwo Pracy wyrosło z narodowosocjalistycznego nurtu NPR, ale oficjalnie było antyfaszystowskie, humanistyczne, antymilitarystyczne i antyniemieckie. Chciało uspołecznienia części gospodarki, reformy rolnej, spółdzielczości, planowania oraz „państwa świata pracy”.8

W województwie poznańskim miało według danych około 6500 członków, obok odrębnego ośrodka łódzkiego. Pojedyncze pochwały wodzostwa i monopartii nie tworzyły oficjalnego programu. Demokratyczny Sejm miał współistnieć z Naczelną Izbą Gospodarczą.

Narodowy Obóz Pracy, powołany 27 października 1935 roku, połączył demokratyczne postulaty rządu robotniczo-chłopskiego, wywłaszczenia wielkiej własności, sześciogodzinnego dnia pracy i amnestii z programem usuwania Żydów z gospodarki i kultury. Koalicja szybko się rozpadła. Jest to przykład radykalnej lewicy narodowej, która zachowywała instytucje demokratyczne, a jednocześnie podważała równe obywatelstwo.

PPS dawna Frakcja Rewolucyjna

PPS dawna Frakcja Rewolucyjna, utworzona w 1928 roku przez Rajmunda Jaworowskiego, zachowała kult Piłsudskiego i poparcie dla przewrotu. Jej bojówki walczyły z komunistami oraz konkurencyjną PPS. Przemoc organizacyjna, wodzostwo i niechęć do parlamentaryzmu upodabniały ją pod względem metody do ruchów faszyzujących.9

Program polityczny nie sprowadzał się jednak do dyktatury. Partia proponowała silnego prezydenta wybieranego powszechnie, referenda, mandat imperatywny i samorząd. Socjalizm państwowy łączyła z silnymi związkami zawodowymi i ponadklasową tradycją niepodległościową.

Najtrafniejszą kategorią jest autorytarny socjalizm piłsudczykowski z paramilitarną praktyką. Demokratyczna legitymizacja nie zanikała, lecz była osłabiana przez bojówki i uznanie przewrotu za dopuszczalną drogę polityczną.

Grupa „Wolność”

Grupa „Wolność”, związana z Bolesławem Wieniawą-Długoszowskim, była skrajnie lewicowa, antyklerykalna i deklaratywnie antyfaszystowska. W przewrocie majowym widziała jednak początek rewolucji moralnej, którą myśląca mniejszość powinna doprowadzić do socjalistycznej konstytucji.10

Elitaryzm grupy opierał się na nierówności zdolności duchowych i argumentach darwinistycznych. Przykład pokazuje, że przeciwstawienie się faszyzmowi nie chroni automatycznie przed autorytarnym rozumowaniem. „Wolność” nie była faszystowska, lecz reprezentowała elitarny socjalizm rewolucyjny dopuszczający narzucenie programu przez mniejszość.

Partia Pracy

Partia Pracy Kazimierza Bartla należała do umiarkowanych środowisk sanacyjnych. Chciała wzmocnić prezydenta i uzupełnić parlament izbą gospodarczą, ale nie likwidować przedstawicielstwa politycznego. Wacław Makowski uzasadniał autorytarną korektę solidaryzmem i „demokracją społeczną”, odrzucając zarazem faszystowski oraz bolszewicki absolutyzm.21

Partia nie była faszystowska. Zasługuje na uwzględnienie jako punkt graniczny między reformą demokracji i autorytaryzmem konstytucyjnym: jej projekt ograniczał partyjność, lecz zachowywał wybory, parlament i odrębność instytucji.

Julian Brun-Bronowicz

Julian Brun-Bronowicz nie stworzył trwałej odrębnej partii, ale sformułował ważny wariant narodowego komunizmu. Rewolucję bolszewicką interpretował także jako bunt peryferii przeciw gospodarczemu centrum. Państwowa niepodległość wymagała jego zdaniem suwerenności ekonomicznej.11

ZSRR przedstawiał jako formę kapitalizmu państwowego, partię komunistyczną jako świecki zakon i arystokrację zasługi. Kanały korporacyjne oraz „totalizm” miały zastąpić liberalną demokrację. Oferta kierowana do inteligencji legionowej próbowała połączyć rewolucyjną modernizację z polskim zadaniem narodowym.

Brun później dokonał samokrytyki i przeszedł na pozycje stalinowskie. Jego projekt należy określać jako narodowy komunizm, nie faszyzm ani trwały narodowy bolszewizm. W latach 1933 i 1936 pojawiały się ponadto lokalne grupy lub ulotki „narodowo-komunistyczne”; ich skala i samodzielność pozostają słabo udokumentowane.

KPP i „odchylenie narodowe”

W Komunistycznej Partii Polski spór o naród miał własną genezę. Na II Zjeździe KPRP w 1923 roku proletariat przedstawiano jako siłę zdolną stanąć na czele narodu. Linię cofnięto w 1925 roku, po czym częściowo powróciła. W maju 1926 roku większość kierownictwa poparła Piłsudskiego, co później nazwano „błędem majowym”.12

KPP nie była ruchem faszystowskim. Była partią komunistyczną podporządkowaną logice rewolucji i coraz silniej Stalinowi. Jej własny totalitaryzm oraz taktyczne używanie języka narodowego są potrzebne jako porównanie, ale nie powinny zacierać ideologicznej różnicy.

Legalnymi sojusznikami komunistów bywały Niezależna Partia Chłopska i PPS-Lewica. Ich obecność w tej historii wynika z udziału w przepływie kadr i haseł, nie z faszystowskiej kwalifikacji.

Legion Młodych, Ruch Młodolegionowy i „Alfa”

Legion Młodych ma osobny artykuł, ale jego frakcje należy nazwać. W ruchu działały m.in. „Alfa” i Ruch Młodolegionowy. Kryzysy 1933 roku oraz usunięcie „Alfy” w 1934 roku ujawniły konflikt między kierunkiem bardziej komunistycznym, państwowym i pragmatycznym.13

Po rozpadzie powstały lub usamodzielniły się Związek Lewicy Patriotycznej w 1937 roku oraz Liga Młodej Polski w 1938 roku. Nie należy mylić tej ostatniej ze Związkiem Młodej Polski związanym z OZN. Wszystkie te nazwy dokumentują rozpad wspólnego laboratorium narodowej lewicy na demokratyczne, komunistyczne i totalistyczne drogi.

Partia Kosynierska

Partia Kosynierska powstała w Wilnie w marcu 1938 roku. Wśród działaczy wymieniani są Świątnicki, Milewski, Turowicz, Jaśkiewicz i Matuszewski; istniała również filia białostocka. Nazwa odwoływała się do plebejskiej i powstańczej tradycji, ale program był wyraźnie nowoczesny i totalizujący.14

Lud utożsamiano z narodem, deklarując demokratyczną równość. Mniejszości mogły podlegać asymilacji, z wyjątkiem Żydów przewidzianych do usunięcia. Gospodarka miała być planowa i autarkiczna; postulowano wywłaszczenie bez odszkodowania, reformę rolną i przymusową spółdzielczość.

Całe społeczeństwo miało zostać zmilitaryzowane. Walka była przedstawiana jako motor postępu, a imperium powstać na gruzach Niemiec i Rosji. Ustrój nie został dopracowany, lecz sympatia do totalizmu i wojskowej jedności współistniała z hasłami ludowej demokracji. Partia była wroga lewicy, OZN i endecji. Najtrafniejsza kategoria to plebejski totalizm narodowo-rewolucyjny.

Jan Hempel i narodowy anarchizm

Jan Hempel przeszedł drogę od anarchoindywidualizmu przez spółdzielczość do komunizmu. Wczesna doktryna łączyła heroiczny bunt jednostki, wpływy Nietzschego i romantyzmu z patriotyzmem, antychrześcijaństwem, ascetyzmem oraz duchowo rozumianą „aryjsko-słowiańskością”.15

Nie stworzył faszystowskiej partii. Państwo było dla wczesnego Hempela problemem, nie absolutem. Swastyka użyta w przedhitlerowskim kontekście indyjskim nie jest dowodem nazizmu. Jego znaczenie polega na dostarczeniu części późniejszym radykałom języka heroizmu, nowego człowieka i narodowego buntu.

Hempela należy klasyfikować kolejno jako narodowego anarchistę, anarchokooperatystę i komunistę. Analogii do faszyzmu nie wolno zamieniać w tożsamość.

Jan Wolski i Syndykalistyczna Organizacja „Wolność”

Jan Wolski reprezentował nieprzemocowy indywidualizm spółdzielczy. Naród uważał za trwałą wspólnotę kultury, którą można pogodzić z oddolną organizacją i ograniczeniem państwa. Jego późniejszy udział w Syndykalistycznej Organizacji „Wolność” pokazywał, że antyetatyzm nie oznacza rezygnacji z obrony narodowej.16

Wolski i SOW nie byli faszystowscy. Są przypadkiem kontrolnym dla narodowego syndykalizmu: podobny słownik pracy, wspólnoty i patriotyzmu może prowadzić do dobrowolnej federacji zamiast państwa totalnego.

Gmina Socjalistów Polskich i Gmina Narodowo-Socjalistyczna

Genealogia rodzimego narodowego socjalizmu sięga Gminy Socjalistów Polskich z 1880 roku, środowiska „Ludu Polskiego” z 1881 roku oraz Gminy Narodowo-Socjalistycznej utworzonej w 1888 roku. Następnie działała Polska Partia Narodowo-Socjalistyczna związana z „Pobudką”.17

Organizacje łączyły wyzwolenie społeczne i narodowe, uspołecznienie ziemi oraz zbiorowych narzędzi pracy, decentralizację, głosowanie, rewolucję i antyklerykalizm. Powstały przed NSDAP i nie mogą być klasyfikowane przez późniejsze niemieckie znaczenie nazwy. Reprezentowały niepodległościowy socjalizm narodowy.

Związek Narodowo-Socjalistyczny w Krakowie

Związek Narodowo-Socjalistyczny, utworzony w Krakowie w 1902 roku przez środowisko Lipińskiego i Puczki, miał liczyć około stu osób i wydawał „Wolność”. Łączył niepodległość, rewolucję, robotniczo-chłopski populizm oraz chrześcijaństwo z antysemityzmem i bojkotem handlu żydowskiego.18

Był rodzimą syntezą narodowo-społeczną, nie imitacją hitleryzmu. Antysemityzm odróżniał go jednak od uniwersalistycznych wariantów socjalizmu i tworzył pomost ku późniejszym programom etnicznego wykluczenia.

Polska Partia Narodowo-Socjalistyczna z 1918 roku

W Galicji w 1918 roku działała kolejna Polska Partia Narodowo-Socjalistyczna. Należy odróżnić ją zarówno od dziewiętnastowiecznej organizacji emigracyjnej, jak od Partii Narodowych Socjalistów Kazimierza Dagnana i późniejszych grup imitujących nazizm.19

Skąpy materiał nie uzasadnia osobnego wielkiego rozdziału, ale nazwa dokumentuje ciągłość rodzimego pojęcia „narodowego socjalizmu”. Samo występowanie identycznych słów w różnych dekadach nie oznacza ciągłości organizacyjnej ani doktrynalnej.

Dwie rewolucje, różne cele

Ruchy opisane w tym artykule chciały zmieniać nie tylko rząd, lecz także strukturę społeczną. Ich wspólnymi tematami były praca, naród, elita, planowanie, wychowanie i odrzucenie biernego liberalizmu. Rozchodziły się jednak w podstawowych pytaniach: czy organizacja jest dobrowolna, czy obywatel może zmienić władzę, czy naród ma charakter polityczny lub etniczny i czy mniejszości posiadają równe prawa.20

Najbliżej faszystowskiego pola znalazły się Partia Kosynierska, bojówkarska praktyka PPS dawnej Frakcji Rewolucyjnej, autorytarne frakcje Legionu Młodych i część radykałów narodowo-robotniczych. Najdalej pozostawali Wolski, demokratyczny ruch ludowy i główny nurt narodowego ruchu robotniczego.

Uwzględnienie wszystkich tych przypadków nie rozszerza dowolnie pojęcia faszyzmu. Przeciwnie, pozwala wskazać jego granice na materiale organizacji, które korzystały z podobnych narzędzi, lecz budowały odmienny rodzaj wspólnoty.

Kategorie

  • demokratyczny agraryzm z epizodami autorytarnymi: PSL „Piast” i PSL „Wyzwolenie”;
  • agrarne faszyzowanie: Związek Młodzieży Ludowej;
  • demokratyczny nacjonalizm pracowniczy: NZR, główny nurt NPR i NSP;
  • radykalizm narodowo-robotniczy z wykluczeniem: „Narodowy Socjalista” i Narodowy Obóz Pracy;
  • autorytarny socjalizm piłsudczykowski: PPS dawna Frakcja Rewolucyjna;
  • elitarny socjalizm antyfaszystowski: grupa „Wolność”;
  • narodowy komunizm: Julian Brun i część wczesnych sporów KPP;
  • plebejski totalizm narodowo-rewolucyjny: Partia Kosynierska;
  • narodowy anarchizm i kooperatyzm: Hempel, Wolski i SOW;
  • przedhitlerowski socjalizm narodowy: Gmina Socjalistów Polskich, Gmina Narodowo-Socjalistyczna, Związek Narodowo-Socjalistyczny i wczesne Polskie Partie Narodowo-Socjalistyczne.