Od autorytaryzmu wyborczego do państwa wojny

Putinizm nie pojawił się jako partia czarnych koszul, która obaliła demokrację jednym marszem. Wyrósł z instytucji Federacji Rosyjskiej, prezydenckiej konstytucji, służb bezpieczeństwa, zależnych oligarchów, surowcowej gospodarki i zarządzanych wyborów. Przez dwie dekady zmieniał się: od popularnego autorytaryzmu obiecującego stabilność oraz konsumpcję do represyjnej dyktatury prowadzącej wojnę imperialną i wymagającej publicznego podporządkowania.1

Dlatego klasyfikacja jest sporna. Badacze używają określeń „autorytaryzm personalistyczny”, „reżim patronalny”, „kleptokracja”, „neototalitaryzm”, „faszyzująca dyktatura” i „faszyzm”. Nie trzeba wybierać jednego słowa dla całego okresu 2000–2026. Można wskazać kolejne fazy i sprawdzić, kiedy mit odrodzenia, kult wojny, oczyszczenie wspólnoty, mobilizacja młodzieży oraz przemoc ekspansywna stają się rdzeniem, a nie dodatkiem.2

Dziedzictwo rozpadu ZSRR

Lata dziewięćdziesiąte przyniosły Rosjanom nowe swobody, wybory, prywatne media i otwarcie na świat. Przyniosły również rozpad oszczędności, ogromną nierówność, niewypłacane pensje, przestępczość, regionalne wojny i upokorzenie instytucji. Prywatyzacja pozwoliła wąskiej grupie zdobyć kontrolę nad strategicznym majątkiem, a kryzys 1998 roku zniszczył poczucie bezpieczeństwa.3

Propaganda Putina skompresowała zróżnicowaną dekadę do obrazu „chaosu”, który zakończył silny przywódca. W tym micie wolność oznaczała biedę, parlament — awanturę, Zachód — rabunek, a państwo prawa — bezsilność. Rzeczywiste cierpienie stało się argumentem przeciw pluralizmowi jako takiemu.

Wojna w Czeczenii dostarczyła języka bezwzględnej odbudowy państwa. Zamachy na budynki mieszkalne w 1999 roku, których okoliczności pozostają przedmiotem sporu, oraz wkroczenie wojsk uczyniły nowego premiera twarzą siły. Bombardowanie Groznego, „filtracja”, porwania i tortury zapowiadały metody później stosowane na większą skalę.4

Putin jako produkt i przywódca

Borys Jelcyn mianował byłego oficera KGB i dyrektora FSB premierem, a 31 grudnia 1999 roku przekazał mu obowiązki prezydenta. Kremlowscy technolodzy polityczni budowali wizerunek młodego, sprawnego i stanowczego człowieka ponad partiami. Kontrolowane obrazy lotów, polowań, sportu i wizyt w wojsku zastępowały program.5

Putin nie posiadał charyzmy wiecowej Hitlera czy Mussoliniego. Jego siłą była zdolność przedstawiania arbitralnej decyzji jako spokojnej kompetencji. W miarę centralizacji państwa osoba prezydenta stała się mediatorem między służbami, biznesem, regionami i społeczeństwem; sukces przypisywano jemu, za błąd odpowiadał niższy urzędnik.

Wzrost cen ropy, niewykorzystane moce po kryzysie i reformy przyniosły szybki wzrost dochodów. Ubóstwo spadało, pensje wypłacano, miasta się modernizowały. Popularność nie była wyłącznie produktem strachu. Materialna poprawa wiązała stabilność z jednym przywódcą i zmniejszała gotowość do obrony instytucji, które ograniczałyby jego następców.6

„Pion władzy” i zarządzana demokracja

Kreml podporządkował ogólnokrajowe telewizje, osłabił niezależnych oligarchów, utworzył okręgi federalne i ograniczył autonomię gubernatorów. Po Biesłanie w 2004 roku zniesiono bezpośredni wybór szefów regionów, przedstawiając centralizację jako odpowiedź na terror.7

Wybory nadal odbywały się i dawały władzy informację o nastrojach, lecz nierówny dostęp do mediów, wykluczanie kandydatów, presja administracji oraz fałszerstwa zabezpieczały wynik. Jedna Rosja nie była ideologiczną partią-milicją; była maszyną urzędniczej lojalności i dystrybucji karier.

Sądy stosowały prawo selektywnie, czego symbolem stał się proces Michaiła Chodorkowskiego i rozbicie Jukosu. Organizacje społeczne poddawano kontrolom, a zabójstwa Anny Politkowskiej, Natalii Estemirowej i Aleksandra Litwinienki tworzyły klimat bezkarności. Nie każdą śmierć można bez dowodu przypisać osobistemu rozkazowi Putina; system odpowiada za warunki, w których krytyk pozostawał bez ochrony.8

Idący Razem i Nasi: młodzież jako technologia prewencji

Wasilij Jakemienko, powiązany z kremlowskim strategiem Władisławem Surkowem, zorganizował w 2000 roku Idących Razem. Ruch prowadził spektakularne kampanie, rozdawał książki, atakował pisarza Władimira Sorokina i wysyłał młodych ludzi na ulice jako widowiskowe poparcie prezydenta.9

Po pomarańczowej rewolucji w Ukrainie władza obawiała się, że młodzieżowa mobilizacja obali także rosyjski reżim. W 2005 roku utworzono Nasi. Organizacja nazywała się demokratycznym ruchem antyfaszystowskim, lecz „faszystami” określała liberalną opozycję, estońskie władze, ukraińskich prozachodnich polityków i każdego przeciwnika Kremla.10

Obozy nad jeziorem Seliger łączyły wykłady, sport, mundur, masowe ceremonie, networking i spotkania z ministrami. Uczestnictwo dawało dostęp do staży oraz kariery. Nie każdy członek był fanatykiem; właśnie połączenie wspólnoty, awansu i zabawy czyniło organizację skuteczną.

Nasi atakowali opozycyjne zgromadzenia, nękali dyplomatów i budowali kult wojny jako obrony przed „faszyzmem”. Był to autorytarny ruch młodzieżowy stworzony odgórnie, nie całkiem samodzielna partia faszystowska. Państwo eksperymentowało z formą, którą mogło włączać oraz wyłączać.11

Zarządzany nacjonalizm

Lata dwutysięczne przyniosły wzrost skinheadów, neonazistowskich grup i rasistowskich morderstw ludzi z Kaukazu, Azji Środkowej oraz Afryki. Marsze Rosyjskie łączyły monarchistów, narodowych demokratów, imperialistów i jawnych nazistów. Środowiska kibicowskie dostarczały kultu męskości, terytorium oraz walki.12

Kreml okresowo pozwalał radykałom działać przeciw liberałom, werbował aktywistów do organizacji lojalistycznych, a następnie ich represjonował, gdy stawali się niezależni. Zamieszki na placu Maneżowym po śmierci kibica Jegora Swiridowa w 2010 roku pokazały, że państwo nie kontroluje w pełni rasistowskiej ulicy.

W kolejnych latach władza przejęła znaczną część jej języka: „obcy” z liberalnego Zachodu, zdradziecka piąta kolumna, tradycyjna męskość, przemoc jako oczyszczenie. Ekstremista mógł zostać potępiony za brak lojalności wobec państwa, choć jego idee stawały się oficjalne.13

Ideologowie: wpływ bez jednego katechizmu

Aleksandr Dugin stworzył eurazjatycką wizję kontynentalnego imperium walczącego z atlantyckim liberalizmem. Jego publiczna rozpoznawalność nie oznacza, że był „mózgiem Putina” albo autorem każdej decyzji. Wpływ polegał na dostarczaniu pojęć, map i moralnego języka obecnych w szerszym środowisku wojskowym oraz medialnym.14

Iwan Iljin, emigracyjny filozof prawicowy, popierał dyktaturę narodową i z sympatią analizował faszyzm jako odpowiedź na bolszewizm, choć dystansował się od nazistowskiego rasizmu. Putin cytował go, a jego szczątki sprowadzono do Rosji. Władysław Surkow pisał o „suwerennej demokracji”, później o samotności półkrwi i długim państwie Putina.15

Konstantin Małofiejew, telewizja Cargrad, Klub Izborski, Aleksandr Prochanow, prawosławni fundamentaliści, stalinowscy imperialiści oraz monarchiści tworzą niejednorodny ekosystem. Putinizm nie wymaga doktrynalnej zgodności. Łączy sprzeczne tradycje przez wspólnego wroga, imperium, wodza i zwycięstwo.

Wojna z Gruzją i powrót imperium

W sierpniu 2008 roku po eskalacji w Osetii Południowej Gruzja ostrzelała Cchinwali, a Rosja odpowiedziała operacją daleko wykraczającą poza ochronę regionu, wchodząc w głąb Gruzji. Później uznała niepodległość Osetii Południowej i Abchazji.16

W rosyjskiej pamięci krótka wojna stała się dowodem, że państwo ponownie potrafi narzucać granice oraz chronić rodaków. Zachodnia krytyka była przedstawiana jako hipokryzja mocarstw, które same interweniowały w Jugosławii i Iraku.

Realne błędy oraz podwójne standardy Zachodu nie nadają Rosji prawa do zmiany granic siłą. W propagandzie porównanie nie służyło uniwersalnej regule, lecz zniesieniu każdej reguły: skoro inni ją złamali, Rosja może uczynić to samo.

Protesty 2011–2012 i zwrot konserwatywny

Sfałszowane wybory parlamentarne i zapowiedź powrotu Putina z urzędu premiera wywołały największe protesty od lat dziewięćdziesiątych. Biała wstążka, media społecznościowe i wiece na placu Błotnym stworzyły obraz miejskiej, wykształconej alternatywy. Aleksiej Nawalny łączył antykorupcję z wcześniejszym nacjonalistycznym językiem, który również wymaga krytycznej oceny.17

Władza odpowiedziała represją oraz zmianą definicji narodu. „Prawdziwa Rosja” miała być religijna, rodzinna, prowincjonalna i wierna państwu; protestujących przedstawiano jako płatnych agentów Zachodu. Sprawa Pussy Riot uczyniła z prowokacji w soborze symbol zagrożenia dla wiary.18

Ustawa z 2013 roku zakazała „propagandy nietradycyjnych relacji” wobec nieletnich. Później rozszerzono zakaz na wszystkich, a w 2023 roku Sąd Najwyższy uznał nieistniejący organizacyjnie „międzynarodowy ruch LGBT” za ekstremistyczny. Homofobia stała się narzędziem wyznaczenia zdrajcy biologicznej przyszłości narodu.19

Kult Wielkiej Wojny Ojczyźnianej

Zwycięstwo nad nazizmem jest autentycznym, rodzinnym doświadczeniem ogromnej straty i zasłużonej dumy. Reżim stopniowo przekształcał pamięć z żałoby oraz historii w źródło współczesnej legitymacji: ponieważ ZSRR pokonał Hitlera, państwo będące jego spadkobiercą ma zawsze stać po stronie antyfaszyzmu.20

Dzień Zwycięstwa rozrósł się w widowisko sprzętu, dziecięcych mundurów, wstęg św. Jerzego i rekonstrukcji. Nieśmiertelny Pułk powstał jako oddolna inicjatywa mieszkańców Tomska niosących fotografie krewnych, po czym państwo przejęło markę i włączyło ją do oficjalnego rytuału.21

Pojęcie „nazista” oderwano od programu historycznego. Mogło oznaczać Estończyka usuwającego sowiecki pomnik, ukraińskiego demokratę, geja, liberała albo żołnierza broniącego własnego państwa. Antyfaszyzm stał się językiem faszyzującej polityki, ponieważ dawał Rosji dziedziczną niewinność.

Krym i wojna w Donbasie

Po rewolucji godności w Kijowie rosyjskie oddziały bez oznaczeń zajęły Krym. Referendum z marca 2014 roku odbyło się pod kontrolą obcego wojska, bez pluralistycznej kampanii i wbrew konstytucji Ukrainy. Aneksja przyniosła gwałtowny wzrost popularności Putina.22

W Donbasie miejscowe niezadowolenie połączyło się z rosyjskimi kadrami, bronią, finansowaniem i późniejszą regularną interwencją. Propaganda przedstawiała konflikt jako spontaniczne powstanie przeciw „kijowskiej juncie” oraz powtórzenie wojny z faszyzmem.23

Zestrzelenie lotu MH17, tortury, porwania i ostrzał cywilów nie zniszczyły mitu ochronnej wojny. Porozumienia mińskie ograniczały front, ale Rosja zaprzeczała roli strony, nazywając się mediatorem. Wojna niskiej intensywności normalizowała możliwość większego ataku.

Junarmia: żołnierz od siódmego roku życia

Ministerstwo Obrony utworzyło w 2016 roku Junarmię — Wszechrosyjski Wojskowo-Patriotyczny Ruch Dzieci i Młodzieży. Organizacja dla osób od około 8 do 18 lat oferuje sport, obozy, muzealnictwo, pierwszą pomoc i wolontariat, a zarazem musztrę, broń, taktykę i kult poległych.24

Mundur oraz czerwony beret stają się marką osobistą. Dziecko może dołączyć z powodu kolegów, rodziców, wyjazdu i lepszych perspektyw, nie pierwotnej ideologii. Poprzez praktykę uczy się, że pełne obywatelstwo oznacza gotowość do wojny.

Sportowcy i celebryci, między innymi gimnastyk Nikita Nagorny, nadają ruchowi młodą twarz. Media społecznościowe mieszają strzelanie, rap, mem i poradnik układania beretu. Ian Garner opisuje ten mechanizm jako cyfrowe wytwarzanie faszystowskiej tożsamości poprzez codzienne powtórzenie, nie lekturę jednego manifestu.25

Wolontariusze Zwycięstwa i miękka militaryzacja

Wolontariusze Zwycięstwa, rozwijani od 2015 roku, organizują opiekę nad weteranami, wydarzenia pamięci, porządkowanie grobów i edukację. Działania o realnej wartości opiekuńczej wprowadzają młodych do państwowej opowieści, w której każda współczesna wojna kontynuuje rok 1945.26

Ta organizacja jest mniej paramilitarna niż Junarmia i nie należy jej opisywać identycznie. Ekosystem działa dzięki różnym progom wejścia: dziecko może zacząć od pomocy weteranowi, sportu albo konkursu, później otrzymać narrację o otoczonej twierdzy.

Dobroczynność i propaganda nie wykluczają się. Pomoc może być szczera, a jej rytuał podporządkowany legitymizacji wojny. Krytyka instytucji nie powinna wyśmiewać potrzeb młodych ludzi: przynależności, uznania, działania i przyszłości.

Ruch Pierwszych

Po pełnoskalowej inwazji państwo utworzyło Ruch Pierwszych, nawiązujący skalą i formą do sowieckich pionierów. Obejmuje szkoły, kulturę, sport, przyrodę, wolontariat i patriotyzm, a prezydent oraz administracja określają jego wartości. Organizacja ma docierać do milionów dzieci.27

Ruch jest szerszy i bardziej miękki w wizerunku niż Junarmia. Właśnie dlatego może normalizować wojnę jako jeden z wielu elementów dobrego obywatelstwa. Udział, certyfikat, wyjazd i znajomości tworzą strukturę nagród.

Nie jest konieczne formalne przymuszanie każdej rodziny. Gdy szkoła, budżet i droga awansu preferują członka organizacji, dobrowolność staje się stopniowalna. Na okupowanych terenach Ukrainy presja jest znacznie większa, bo przynależność łączy się z narzuconą zmianą obywatelstwa i programu.

Szkoła po 2022 roku

Cotygodniowe „Rozmowy o ważnym” uczą oficjalnej interpretacji historii, tradycyjnej rodziny i „specjalnej operacji wojskowej”. Do szkół wróciło szkolenie wojskowe, uczniowie piszą listy żołnierzom, szyją wyposażenie i spotykają się z weteranami.28

Nowe podręczniki przedstawiają aneksję Krymu oraz wojnę zgodnie z narracją Kremla, minimalizują ukraińską sprawczość i gloryfikują państwo. Nauczyciel odmawiający może stracić pracę albo podlegać postępowaniu. Uczniowie i rodzice denuncjują wypowiedzi, tworząc kontrolę od dołu.

Carnegie opisuje przejście od wcześniejszych ruchów Surkowa do militaryzacji świadomości poprzez Junarmię i system edukacji. Szkoła nie przekazuje tylko faktów; uczy, które emocje są bezpieczne, kto zasługuje na współczucie i czy krytyka wojny jest zdradą.29

Media, platformy i faszyzm performatywny

Telewizja pozostaje ważna, ale młodzi żyją w Telegramie, VK, TikToku, YouTube i platformach gier. Państwo blokuje media, oznacza „zagranicznych agentów”, karze za „fałszywe informacje” o armii i wspiera lojalnych influencerów. Nie musi kontrolować każdego postu, jeśli zmienia ryzyko oraz widzialność.30

Symbol Z był początkowo oznaczeniem sprzętu o niejasnym znaczeniu, a następnie pustym znakiem zwycięstwa, wojska, dobroczynności i osobistej marki. Jego semantyczna elastyczność umożliwia uczestnictwo bez deklaracji pełnej doktryny.

Garner proponuje rozumieć współczesny faszyzm jako fragmentaryczną praktykę tożsamościową. Polubienie, mem, piosenka, zbiórka i selfie w mundurze mogą reprodukować mit odrodzenia przez przemoc. Jest to mocna interpretacja jakościowa, nie terminologiczny konsensus ani reprezentatywny pomiar młodzieży.31

Cerkiew i święta wojna

Patriarcha Cyryl przedstawia wspólnotę rosyjskiego świata jako duchową jedność Rosji, Ukrainy i Białorusi, a Zachód jako źródło moralnego rozpadu. Po 2022 roku usprawiedliwiał wojnę i sugerował, że ofiara żołnierza zmywa grzechy. Kapelani, ikony oraz relikwie łączą front z liturgią.32

Rosyjska Cerkiew Prawosławna nie jest jednolita: duchowni podpisywali apele pokojowe, opuszczali kraj albo byli karani za modlitwy o pokój. Instytucjonalne kierownictwo związało się jednak z państwem, otrzymując wpływ, majątek i rolę strażnika „tradycyjnych wartości”.

Polityczna religia nie jest po prostu religijnością obywateli. Powstaje, gdy państwo zawłaszcza zbawienie, męczeństwo i świętość dla własnych granic. Krytyka nie powinna przechodzić w pogardę dla wszystkich prawosławnych.

Pełnoskalowa inwazja

24 lutego 2022 roku Rosja rozpoczęła pełnoskalowy atak na Ukrainę z wielu kierunków. Putin uzasadniał go rzekomym ludobójstwem w Donbasie, „denazyfikacją”, obroną przed NATO i zaprzeczeniem Ukrainie prawa do pełnej odrębności. Żaden z tych argumentów nie dawał podstawy do wojny agresywnej.33

Niepowodzenie szybkiego zajęcia Kijowa przekształciło konflikt w długą wojnę wyniszczenia. W Buczy, Irpieniu, Mariupolu i innych miejscach udokumentowano egzekucje, tortury, deportacje oraz ataki na cywilne obiekty. Rosja zaprzecza lub przypisuje dowody inscenizacji, a propaganda zmienia zbrodnię w test lojalności.

Mobilizacja z września 2022 roku ujawniła nierówność. Nieproporcjonalnie rekrutowano ludzi z biedniejszych regionów i mniejszości etnicznych, podczas gdy zamożniejsi mieszkańcy wielkich miast częściej mogli wyjechać lub uniknąć służby. Imperialny naród głoszony jako jedność rozdziela ryzyko według centrum i peryferii.34

Od mobilizacji kontrolowanej do wymogu entuzjazmu

Wcześniejszy kontrakt brzmiał: obywatel pozostawia politykę państwu w zamian za prywatną stabilność. Po 2022 roku sama bierność staje się podejrzana. Pracownik ma uczestniczyć w zbiórce, artysta wystąpić dla żołnierzy, uczeń napisać list, a urzędnik powtórzyć język wojny.35

Minister Siergiej Ławrow w 2024 roku mówił, że wojna zjednoczyła społeczeństwo i umożliwiła jego „oczyszczenie” z ludzi nieczujących związku z rosyjską historią oraz kulturą. Język oczyszczenia jest jednym z najmocniejszych dowodów faszyzacji: różnica przestaje być opozycją, staje się zanieczyszczeniem.36

Reżim nadal nie mobilizuje wszystkich jednakowo. Restauracje, konsumpcja i rozrywka funkcjonują obok frontu. Ta hybryda nie obala totalizującego celu; może być sposobem utrzymania zgody, w którym wojna staje się normalnym tłem codzienności.

Represja wobec sprzeciwu

Za publiczne nazwanie wojny wojną, informacje odbiegające od komunikatów armii lub „dyskredytację” sił zbrojnych grożą grzywny oraz wieloletnie więzienie. Tysiące postępowań, rozwiązanie Memoriału, likwidacja niezależnych mediów i masowe wpisy na listę „zagranicznych agentów” zamknęły legalną przestrzeń.37

Aleksiej Nawalny wrócił do kraju po otruciu, został uwięziony i zmarł w kolonii karnej w lutym 2024 roku. Inni przeciwnicy zostali zabici, uwięzieni lub zmuszeni do emigracji. Nie oznacza to, że całe społeczeństwo popiera wojnę; sondaż w warunkach strachu mierzy także konformizm oraz unikanie odpowiedzi.38

Młodzi prowadzą sabotaż informacyjny, tworzą niezależne media, pozostawiają antywojenne napisy i pomagają uchodźcom. Ich mała widzialność jest skutkiem represji, nie dowodem nieistnienia. Zarazem emigracja osłabia krajową zdolność organizowania oporu.

Ukraińskie dzieci: deportacja, adopcja i obywatelstwo

Rosyjskie władze wywoziły dzieci z okupowanych terenów do innych części okupowanego obszaru oraz Federacji Rosyjskiej, umieszczały w obozach, instytucjach i rodzinach. Część pochodziła z domów dziecka, część została oddzielona od rodziców podczas walk lub „ewakuacji”. Rosyjskie prawo ułatwiło nadawanie obywatelstwa i adopcję.39

Międzynarodowy Trybunał Karny wydał w 2023 roku nakazy aresztowania Putina oraz rzeczniczki praw dziecka Marii Lwowej-Biełowej, uznając, że istnieją rozsądne podstawy podejrzenia ich o zbrodnię wojenną bezprawnej deportacji i transferu dzieci. Nakaz nie jest wyrokiem skazującym; dokładnie określa zarzut i podstawę odpowiedzialności.40

OHCHR zweryfikował co najmniej setki transferów, podkreślając brak dostępu umożliwiającego ocenę całej skali. Dane ukraińskiego rejestru są znacznie wyższe, ale opisują szerszą kategorię zgłoszonych przypadków. Rzetelny tekst powinien wyjaśniać różnicę między zweryfikowanym minimum i rejestrem, zamiast wybierać jedną liczbę jako broń.

Okupowana szkoła jako narzędzie rusyfikacji

Na okupowanych obszarach narzucono rosyjską podstawę programową, ograniczono język ukraiński, wymagano rosyjskich dokumentów i wprowadzono wojskowo-patriotyczne organizacje. Nauczycieli zmuszano do współpracy, rodziców zaś do posyłania dzieci do przejętych szkół.41

Raport OHCHR z 2025 roku uznał, że takie zmiany naruszają obowiązek okupanta ochrony tożsamości dzieci oraz ciągłości edukacji. Human Rights Watch opisywał w 2026 roku presję, by uczniowie wstępowali do Junarmii i Ruchu Pierwszych, a udział przedstawiano jako istotny dla ukończenia szkoły.42

Militaryzacja dziecka w Rosji jest problemem praw obywatelskich i edukacji. Na okupowanym terytorium dochodzi dodatkowy wymiar: państwo agresora przekształca tożsamość dziecka należącego do chronionej ludności i przygotowuje je do lojalności wobec siły, która zajęła jego dom.

Wojna i młodzież do 2026 roku

Drugie, rozszerzone wydanie książki Garnera śledzi lata 2023–2025: rozwój Ruchu Pierwszych, represje wobec nieletnich, cyfrową normalizację militaryzmu oraz rusyfikację okupowanych szkół. Autor podkreśla, że państwo nie narzuca wyłącznie propagandy z góry — użytkownicy, nauczyciele, rodzice i influencerzy współtworzą ją, choć działają pod nierówną presją.43

Nie znamy jednego poziomu poparcia „rosyjskiej młodzieży”. Część powtarza język wojny, część traktuje organizacje jako karierę, część milczy, część emigruje lub protestuje. Region, klasa, rodzina, dostęp do informacji i ryzyko represji różnicują postawy.

Stan na sierpień 2026 roku nie pozwala ogłosić zakończenia procesu. Wojna, rozbudowane budżety bezpieczeństwa, weterani w szkołach oraz organizacje dziecięce mogą reprodukować państwo wojny po odejściu Putina. Osobista zmiana na szczycie nie demontuje sieci nagród, mitów i przemocy.

Czy putinizm jest faszyzmem?

Argument przeciw prostemu utożsamieniu wskazuje brak oddolnej partii rewolucyjnej, względnie słabą masową mobilizację przed 2022 rokiem, kleptokratyczny pragmatyzm, ideologiczny eklektyzm i ciągłość postsowieckiej biurokracji. Przez dużą część istnienia reżim depolityzował obywateli bardziej, niż prowadził ich w marszu.44

Argument za kategorią faszyzacji lub faszyzmu w fazie wojennej wskazuje palingenetyczny mit odzyskania imperium, zaprzeczenie odrębności sąsiada, wodzostwo, kult śmierci, oczyszczenie wspólnoty, polityczną religię, militaryzację dzieci, paramilitarne formacje, likwidację opozycji i ekspansję przedstawioną jako egzystencjalna wojna z dekadencją.45

Najtrafniejsze jest ujęcie dynamiczne. Putinizm zaczął jako personalistyczny autorytaryzm wyborczy i ulegał rosnącej faszyzacji, szczególnie po 2012 i 2014 roku; pełnoskalowa wojna po 2022 roku nadała reżimowi cechy dojrzałej dyktatury faszystowsko-imperialnej. Nie jest kopią III Rzeszy, a słowo „faszyzm” nie oznacza automatycznie identycznego planu Zagłady.

Młodzieżowe organizacje są w tej diagnozie ważne, ale nie stanowią jedynego dowodu. Nasi byli technologią autorytarnej prewencji; Junarmia jest masową strukturą wojskowo-patriotyczną; Ruch Pierwszych — szeroką organizacją państwowego wychowania. Ich funkcja faszyzująca wynika z ekosystemu wojny, wodza oraz wykluczenia, nie z samego faktu noszenia munduru lub pracy społecznej.

Odpowiedzialność i przyszłość

Nie każdy Rosjanin jest sprawcą, a nie każdy członek organizacji jest ideologicznym faszystą. Odpowiedzialność państwa, dowódcy, propagandysty, nauczyciela pod przymusem, rodzica i dziecka ma inny zakres. Zbiorowa pogarda wzmacnia propagandę oblężonej twierdzy i zasłania konkretne zbrodnie.

Odejście Putina nie „zdeprogramuje” społeczeństwa. Potrzebne będą wolne media, otwarcie archiwów, prawo do żałoby wszystkich ofiar, reforma szkoły i służb, odpowiedzialność sprawców, powrót deportowanych dzieci oraz demontaż nagród za przemoc. Zewnętrzna izolacja może ograniczać zdolność wojenną, ale pełne odcięcie ludzi może utrwalić rewanżyzm.46

Najważniejsze pytanie nie brzmi, czy każdy element Rosji pasuje do podręcznikowej listy faszyzmu. Brzmi: jak państwo uczyniło wojnę źródłem tożsamości, przemoc dowodem moralności, dziecko przyszłym żołnierzem, a odmienność zanieczyszczeniem. Na to pytanie źródła dają odpowiedź niezależnie od ostatecznej etykiety.