Faszyzm, który nie zdobył państwa

Brytyjska Unia Faszystów Oswalda Mosleya była największym ruchem faszystowskim w historii Zjednoczonego Królestwa. Głosiła narodowe odrodzenie pod władzą wodza, likwidację partyjnego parlamentaryzmu, korporacyjną gospodarkę i imperialną samowystarczalność. Jej czarne koszule, paramilitarna ochrona, kult działania i przemoc nie były wyłącznie teatralną imitacją Mussoliniego, lecz elementami spójnego projektu ustrojowego.1

BUF nigdy nie zdobyła mandatu parlamentarnego ani nie zbliżyła się do przejęcia władzy. W szczytowym okresie w 1934 roku liczyła prawdopodobnie 40–50 tysięcy członków, po czym traciła poparcie. Jej porażka nie dowodzi, że Wielka Brytania była „odporna z natury” ani że ruch był nieistotny. Przypadek pokazuje raczej, jak znaczenie mają instytucje, decyzje prasy, mobilizacja społeczna, policja, prawo i błędy samych faszystów.2

Wcześniejsze organizacje skrajnej prawicy

Brytyjski faszyzm nie zaczął się od Mosleya. W 1923 roku Rotha Lintorn-Orman założyła British Fascisti, później British Fascists. Organizacja wyrosła z lęku przed komunizmem i strajkiem generalnym, broniła monarchii, imperium i hierarchii społecznej. Pełniła funkcje ochrony zebrań, zbierała informacje o lewicy i przygotowywała się do wsparcia państwa w kryzysie.3

Była bardziej kontrrewolucyjną ligą lojalistyczną niż samodzielnym ruchem dążącym do nowego państwa. Spory o współpracę z konserwatystami, antysemityzm i naśladowanie Włoch prowadziły do rozłamów. Arnold Leese utworzył w 1929 roku Imperial Fascist League, znacznie mniejszą, ale jawnie rasistowską i antysemicką, później sympatyzującą z nazizmem.4

W środowisku skrajnej prawicy działała też organizacja The Britons Henry’ego Hamiltona Beamisha, rozpowszechniająca antysemickie teksty i teorię spisku. Granice między konserwatywnym imperializmem, rasizmem kolonialnym, antybolszewizmem i faszyzmem były przepuszczalne, lecz nie wszystkie te poglądy lub organizacje były tożsame. O faszystowskiej jakości decydował projekt zniszczenia pluralizmu oraz mobilizacji pod wodzowskim państwem.5

Mosley: od parlamentu do wodzostwa

Oswald Mosley pochodził z arystokratycznej rodziny i służył w I wojnie światowej. Został posłem konserwatywnym, następnie niezależnym, a w 1924 roku przeszedł do Partii Pracy. Jako minister bez teki w rządzie Ramsaya MacDonalda przygotował program zwalczania bezrobocia przez roboty publiczne, kredyt, ochronę rynku i kierowanie inwestycjami.6

Po odrzuceniu memorandum zrezygnował w 1930 roku. Założył New Party, która miała przełamać powolność systemu i dać rządowi wykonawczą zdolność planowania. W wyborach 1931 roku partia poniosła klęskę. Część współpracowników, w tym Harold Nicolson i John Strachey, odeszła, gdy Mosley otwarcie przyjął faszyzm.7

Biografia nie jest prostą drogą od lewicy do prawicy. Elementem ciągłości była fascynacja technokratyczną decyzją i niecierpliwość wobec parlamentu, lecz korporacjonizm, wodzostwo, mundur i przemoc oznaczały jakościową zmianę. 1 października 1932 roku Mosley powołał British Union of Fascists (BUF), łącząc New Party z mniejszymi organizacjami.

„Greater Britain”: państwo korporacyjne i imperium

Program ogłoszony w książce The Greater Britain uznawał demokrację partyjną za system rozmowy bez działania. Po zdobyciu mandatu rząd faszystowski miał otrzymać pełną władzę wykonawczą, a parlament ograniczyć do okresowego zatwierdzania lub odrzucania całości polityki. Posłów partyjnych miała zastąpić reprezentacja zawodów i korporacji.8

Gospodarka miała być planowana przez państwo i zorganizowane branże. Mosley proponował ochronę rynku imperialnego, kontrolę banków oraz inwestycji, wysokie płace i mechanizację. „Imperialna samowystarczalność” zakładała blok obejmujący Wielką Brytanię, dominia i kolonie, który ograniczy handel ze światem.9

Społeczna obietnica była nierozdzielna od hierarchii imperium. Program traktował zasoby i rynki podporządkowanych ludów jako własną przestrzeń gospodarczą Brytyjczyków. BUF mogła przedstawiać się jako ruch „narodowy”, a jednocześnie opierała dobrobyt metropolii na utrzymaniu imperialnej dominacji i rasowych założeniach epoki.10

Korporacjonizm miał znieść konflikt klas przez obowiązkową współpracę pracodawców i pracowników pod arbitrażem państwa. Niezależny strajk, związek i opozycja polityczna traciłyby rację bytu. „Zgoda zawodowa” oznaczała więc zgodę narzuconą przez władzę, nie swobodne rokowania.

Wódz i czarna koszula

Mosley stał na szczycie scentralizowanej hierarchii. Członkowie składali przysięgę lojalności, a organizacja rozbudowała wydziały propagandy, wywiadu, transportu i ochrony. „Fascist Defence Force” pilnowała zebrań, usuwała przeciwników i ćwiczyła walkę. Mundur znosił widoczne różnice klasowe, tworząc ciało ruchu podporządkowane rozkazowi.11

Symbol błyskawicy w kole miał oznaczać „działanie w jedności”. Gazety The Blackshirt i Action, ulotki, plakaty, samochody z głośnikami oraz widowiskowe zebrania prezentowały faszyzm jako młody, technologiczny i energiczny. Nie był nostalgicznym powrotem do feudalizmu: obiecywał autorytarną nowoczesność.

Sport, musztra i opanowanie ciała tworzyły ideał męskiego bojownika. Badania nad „faszyzmem ciała” pokazują, że wygląd nie stanowił powierzchownej dekoracji. Zdyscyplinowana sylwetka miała materializować czystość, siłę i prawo do rządzenia, a ciało przeciwnika mogło zostać przedstawione jako chaotyczne oraz godne usunięcia.12

Kobiety w BUF

Kobiety stanowiły znaczącą część członkostwa i prowadziły agitację, sprzedaż prasy, administrację oraz przemówienia. W odróżnieniu od wielu konserwatywnych środowisk BUF chętnie eksponowała nowoczesną aktywistkę w mundurze. Mary Richardson, była sufrażystka, kierowała sekcją kobiecą; angażowały się także arystokratki Diana i Unity Mitford.13

Aktywność nie oznaczała równości programu. Ruch wyznaczał kobietom szczególną misję macierzyńską i opiekuńczą, a przywództwo pozostawało zdominowane przez mężczyzn. Propaganda łączyła emancypacyjny obraz działaczki z hierarchiczną rodziną oraz eugeniczną troską o „jakość” narodu.

Kobiece uczestnictwo przeczy wygodnemu stereotypowi, że faszyzm był wyłącznie buntem młodych mężczyzn. Pokazuje też, że wcześniejszy udział w walce o prawa kobiet nie chronił automatycznie przed późniejszym poparciem dyktatury.

Poparcie Rothermere’a i droga do rozgłosu

Na przełomie 1933 i 1934 roku BUF otrzymała wsparcie lorda Rothermere’a, właściciela Daily Mail. Gazeta opublikowała słynny nagłówek „Hurrah for the Blackshirts”, przedstawiając ruch jako zaporę przeciw komunizmowi i energiczną alternatywę. Prasa zapewniła Mosleyowi widzialność nieporównywalną z rzeczywistą siłą wyborczą.14

Sympatia części elit wynikała z podziwu dla Mussoliniego, strachu przed lewicą, rozczarowania kryzysem i przekonania, że faszyzm można ucywilizować. Wśród członków znaleźli się byli oficerowie, przedsiębiorcy, pracownicy, bezrobotni i ludzie kultury. Nie istniała jedna „faszystowska klasa”.

Wsparcie było kruche. Sponsorzy oczekiwali porządku i respektowalności, podczas gdy ruch potrzebował ulicznej dramatyzacji. Przemoc na wielkim zebraniu w Olympii w czerwcu 1934 roku ujawniła sprzeczność.

Olympia: widowisko przemocy

Na wiec w Olympia Exhibition Centre przybyło od dziesięciu do piętnastu tysięcy osób, w tym politycy i przedstawiciele prasy. Antyfaszyści przerywali przemówienie, a umundurowani stewardzi bili ich i brutalnie wyrzucali z hali. Reflektory kierowane na protestujących przemieniały pobicie w zaplanowaną część spektaklu.15

BUF twierdziła, że broni wolności zebrania przed zorganizowanym sabotażem. Skala i publiczny entuzjazm wobec karania przeciwników pokazały jednak, jak ruch rozumie „porządek”: nie jako neutralne reguły, lecz monopol własnej woli. Relacje świadków i zdjęcia wywołały oburzenie.

Rothermere wycofał poparcie, a część sympatyków odsunęła się. Olympia nie zakończyła działalności, lecz zamknęła etap szybkiego marszu ku społecznej akceptacji. Przemoc, która we Włoszech pomogła zniszczyć słabe państwo, w brytyjskich warunkach zjednoczyła wiele środowisk przeciw sprawcom.

Antysemicki zwrot i East End

Wczesna BUF nie umieszczała antysemityzmu w centrum oficjalnego programu, choć antysemici działali w jej szeregach. Od 1934 roku, wraz z utratą poparcia narodowego i rosnącą orientacją na nazistowskie Niemcy, retoryka stawała się coraz jawniej antyżydowska. Mosley mówił o żydowskich finansistach, prasie i rzekomym popychaniu kraju do wojny.16

Ruch skoncentrował działalność w londyńskim East Endzie, gdzie duża społeczność żydowska mieszkała obok robotników dotkniętych bezrobociem, złymi warunkami mieszkaniowymi i rywalizacją o lokale. BUF organizowała wiece, kolportowała oszczerstwa, obwiniała Żydów jako właścicieli i handlarzy, a zarazem próbowała przejmować realne skargi lokatorskie.17

Antysemityzm zamieniał konflikt między najemcą, właścicielem, pracodawcą i państwem w opowieść o rasowym sprawcy. Nie wszyscy zwolennicy w East Endzie kierowali się jednym motywem, lecz udział w ruchu wzmacniał środowisko gróźb i przemocy wobec sąsiadów.

Cable Street: zatrzymany marsz

4 października 1936 roku BUF planowała przeprowadzić kilka kolumn przez East End. Żydowscy mieszkańcy, komuniści, socjaliści, związkowcy, Irlandczycy i inni antyfaszyści zbudowali barykady i zgromadzili się pod hasłem „They shall not pass”. Board of Deputies of British Jews obawiała się prowokacji i zalecała pozostanie w domach, co pokazuje różne strategie obrony.18

Policja próbowała oczyścić trasę i starła się z demonstrantami na Cable Street. Ostatecznie komisarz zakazał faszystowskiego pochodu i skierował go do Hyde Parku. Nie doszło do bezpośredniej bitwy wielkich bloków BUF i antyfaszystów, jak czasem przedstawia popularna pamięć; kluczowy był opór mieszkańców zmuszający państwo do zmiany decyzji.19

Cable Street stała się symbolem solidarności, ale nie zniszczyła BUF. Ruch wykorzystał narrację o policyjnym zakazie i nadal zdobywał głosy w wyborach lokalnych w części wschodniego Londynu. Antyfaszystowski mit powinien inspirować bez zastępowania dokładnej chronologii.

Public Order Act 1936

Po przemocy politycznej parlament uchwalił Public Order Act. Ustawa zakazała noszenia politycznych mundurów w miejscach publicznych bez zgody, ograniczyła paramilitarne szkolenie, rozszerzyła możliwość nakładania warunków na pochody i penalizowała groźby oraz obelgi mające wywołać naruszenie pokoju.20

Prawo nie zdelegalizowało BUF ani faszystowskich poglądów. Ograniczyło narzędzia zastraszania, stosując ogólne reguły także do innych ruchów. To istotna różnica wobec prewencyjnego zakazu wszelkiej opozycji w dyktaturze.

Skuteczność miała granice. Faszyści zastępowali czarne koszule innym ubiorem, a lokalna policja różnie interpretowała przepisy. Ochrona porządku mogła również ograniczać antyfaszystowskie demonstracje. Ustawa była jednym elementem odpowiedzi, nie magicznym rozwiązaniem.

Stosunek do Hitlera i wojny

Mosley głosił „Britain First” i przedstawiał sojusz z Niemcami jako sposób zachowania imperium oraz uniknięcia kolejnej wojny europejskiej. Po 1937 roku nazwa została skrócona do British Union, co miało poszerzyć bazę. Kampania „Mind Britain’s Business” sprzeciwiała się wojnie w obronie Czechosłowacji i Polski.21

Sprzeciw wobec wojny nie był sam w sobie faszystowski — podzielali go pacyfiści i ludzie pamiętający rzeź lat 1914–1918. W BUF wiązał się jednak z aprobatą dla dyktatur Osi, antysemicką teorią, że konflikt wywołują Żydzi, oraz nadzieją na europejski układ imperiów. Ślub Mosleya i Diany Mitford odbył się w 1936 roku w domu Josepha Goebbelsa w obecności Hitlera, co symbolizowało osobistą bliskość.22

Po wybuchu wojny organizacja prowadziła legalną kampanię za negocjowanym pokojem. Rząd obawiał się dywersji i niemieckiej inwazji, choć dowody na jednolity plan BUF jako „piątej kolumny” były ograniczone. Ocena musi odróżniać rzeczywistą sympatię dla wroga od każdej plotki czasu paniki.

Delegalizacja i internowanie

W maju 1940 roku, po upadku Norwegii i inwazji na Zachodzie, władze zatrzymały Mosleya oraz setki aktywistów na podstawie Defence Regulation 18B, pozwalającego na internowanie osób podejrzewanych o zagrożenie bezpieczeństwa. W lipcu przepisy umożliwiły zakaz organizacji; British Union rozwiązano.23

Internowanie administracyjne bez zwykłego procesu było poważnym ograniczeniem praw. Istniał komitet doradczy rozpatrujący odwołania, ale decyzja opierała się często na tajnych materiałach. Demokratyczne państwo w sytuacji egzystencjalnej wojny użyło środka, który wymaga krytycznej kontroli, nawet jeśli zagrożenie ze strony zwolenników Hitlera było realne.24

Mosley i jego żona zostali zwolnieni z więzienia w 1943 roku z powodów zdrowotnych i umieszczeni w areszcie domowym, co wywołało protest. Większość internowanych wypuszczano stopniowo wraz ze spadkiem ryzyka inwazji. Nie zostali zgładzeni ani osadzeni w systemie obozów pracy; ta różnica wobec dyktatur, które podziwiali, ma fundamentalne znaczenie.

Dlaczego BUF przegrała

Brytyjski system polityczny był krytykowany i klasowo nierówny, lecz po rozszerzeniu praw wyborczych dysponował masowymi partiami, związkami, prasą i mechanizmem pokojowej zmiany rządu. Kryzys gospodarczy nie doprowadził do hiperinflacji ani rozpadu państwa. Rząd narodowy utrzymywał większość, a konserwatyści absorbowali wyborców prawicy bez oddania ich ruchowi rewolucyjnemu.25

Monarchia, imperium i pamięć zwycięstwa w I wojnie dostarczały nacjonalistycznych symboli bez potrzeby wodza. Mosley nie posiadał wielkiej grupy weteranów przekonanych, że państwo zdradziło zwycięstwo, ani słabej koalicji, która zaprosiłaby go do gabinetu. Ordynacja większościowa utrudniała nowym partiom przekształcenie rozproszonego poparcia w mandaty.

Znaczenie miały również działania przeciwników: związki, partie lewicy, organizacje żydowskie, lokalni mieszkańcy, duchowni, dziennikarze i posłowie dokumentowali przemoc, bronili lokatorów i organizowali kontrmanifestacje. Policja nie zawsze była neutralna, lecz ostatecznie państwo ograniczyło mundury i pochody zamiast przekazać faszystom monopol ulicy.26

BUF sama odstraszała potencjalnych sympatyków brutalnością, antysemityzmem i zależnością od zagranicznych wzorów. Im wyraźniej Hitler zagrażał pokojowi, tym trudniej było przedstawiać faszyzm jako szczególnie brytyjski patriotyzm.

Poparcie, płeć i lokalność: czego nie wyjaśnia etykieta „lunatyczny margines”

Po wojnie wygodnie było uznać faszystów za garstkę ekscentryków spoza narodowej tradycji. Badania lokalne pokazują jednak społeczności, kluby, małżeństwa, sprzedaż prasy i codzienne praktyki „życia czarną koszulą”. Członkostwo mogło dawać przyjaźń, cel, sport, poczucie godności i możliwość publicznego działania.27

Te zwyczajne korzyści nie łagodzą programu. Wyjaśniają, dlaczego ruchy antydemokratyczne nie rekrutują wyłącznie ludzi jawnie pragnących przemocy. Wspólnota może najpierw przyciągać pomocą i estetyką, a następnie normalizować wykluczenie jako cenę przynależności.

Poparcie było geograficznie nierówne: BUF miała ośrodki w Londynie, Lancashire, Yorkshire, Midlands, Sussex i innych regionach, lecz przyczyny lokalnego sukcesu różniły się. W East Endzie działał antysemityzm i konflikt mieszkaniowy; w Lancashire większe znaczenie miała polityka przemysłu bawełnianego oraz imperium. Jedna narodowa liczba nie zastępuje mapy ruchu.28

Po 1945 roku

Mosley powrócił w 1948 roku z Union Movement i projektem „Europe a Nation”. Chciał zjednoczonego, imperialnego kontynentu jako trzeciej siły między USA i ZSRR, a w praktyce bronił białej dominacji w Afryce oraz sprzeciwiał się migracji. Jego wiece ponownie wywoływały protesty i przemoc.29

Powojenne grupy, w tym League of Empire Loyalists, National Front i British Movement, rozwijały własne formy skrajnej prawicy. Nie można ich traktować jako jednej nieprzerwanej organizacji BUF, choć przejmowały działaczy, teksty i antysemickie schematy. Zmiana języka z biologicznej rasy na „kulturę” lub „repatriację” wymaga analizy praktycznego celu, nie tylko oficjalnej etykiety.

Współczesne użycie słowa „faszysta” jako ogólnej obelgi utrudnia zrozumienie BUF. Ruch był faszystowski nie dlatego, że był bardzo nieprzyjemny, lecz dlatego, że proponował palingenetyczny nacjonalizm, wodzostwo, zniszczenie konkurencyjnych partii, korporacyjne państwo, imperialną hierarchię i polityczną przemoc.

Kwalifikacja i wnioski

British Union of Fascists była pełnoprawnym ruchem faszystowskim, mimo że nie przejęła władzy i działała w kraju o silnej tradycji parlamentarnej. „Brytyjska” forma obejmowała monarchię, imperium, technokratyczne planowanie i retorykę konstytucyjnego mandatu, ale prowadziła do zniesienia pluralizmu.

Wcześniejsze British Fascists były przede wszystkim kontrrewolucyjną organizacją paramilitarną podlegającą faszyzacji, natomiast mała Imperial Fascist League stanowiła jawnie faszystowskie i rasistowskie środowisko. Precyzyjne rozróżnienie nie usuwa ich ze wspólnej historii radykalnej prawicy.

Porażka BUF była wynikiem warunków i działania ludzi, nie narodowego genu odporności. Stabilniejsze instytucje, brak rewolucyjnego kryzysu, większościowa ordynacja i państwowe ograniczenia miały znaczenie. Równie ważne były decyzje redaktorów wycofujących wsparcie, mieszkańców budujących opór, organizacji broniących ofiar i wyborców odrzucających wodza.

Historia brytyjskich faszystów ostrzega, że nie trzeba zdobyć ministerstw, aby krzywdzić. Antysemicka kampania może zatruć sąsiedztwo, paramilitarne zebranie może odebrać przeciwnikowi bezpieczeństwo, a wpływowa gazeta może nadać ruchowi respektowalność. Jednocześnie pokazuje, że demokracja nie broni się samą tradycją: potrzebuje prawa ograniczającego zastraszanie, niezależnej krytyki i społecznej solidarności.