Włoska skrajna prawica od Fiuggi do Fratelli d’Italia

Po 1995 roku nie zniknęła ani genealogia, ani różnica

Rozwiązanie Włoskiego Ruchu Społecznego (MSI) i powstanie Alleanza Nazionale w 1995 roku zmieniły włoską prawicę. Neofaszystowska partia, która przez prawie pół wieku pozostawała poza głównym obiegiem koalicyjnym, weszła do demokratycznego rządu i próbowała przeformułować własną tożsamość. Nie wszyscy zaakceptowali zmianę. Jedni zachowali jawną identyfikację neofaszystowską, inni rozwijali nowe ruchy uliczne, jeszcze inni przeszli drogę przez postfaszyzm do populistycznej radykalnej prawicy.¹

Dlatego współczesnych Włoch nie da się opisać jednym zdaniem o „powrocie faszyzmu”. Forza Nuova i CasaPound świadomie rekonstruują elementy faszystowskiej ideologii oraz stylu działania. Fratelli d'Italia ma bezpośrednią genealogię organizacyjną prowadzącą przez Alleanza Nazionale do MSI, lecz działa jako masowa partia wyborcza w pluralistycznym systemie i jest najczęściej klasyfikowana przez politologów jako radykalna lub populistyczna radykalna prawica z postfaszystowskim dziedzictwem. Lega wyrosła z regionalizmu północnego, a nie z historycznego MSI, chociaż pod kierownictwem Mattea Salviniego przeszła nacjonalistyczną radykalizację.²

Kwalifikacja: genealogia jest dowodem ciągłości kadr, symboli i pamięci, nie automatycznym dowodem tożsamości programów. CasaPound, Forza Nuova i Fiamma Tricolore należą do neofaszyzmu. Fratelli d'Italia trafniej opisywać jako partię radykalnej prawicy o postfaszystowskiej genealogii i trwających elementach kulturowej ciągłości. Lega jest populistyczną radykalną prawicą bez bezpośredniego rodowodu faszystowskiego.

Fiuggi: zerwanie, przekształcenie czy zmiana nazwy

W styczniu 1995 roku kongres w Fiuggi zakończył historię MSI. Gianfranco Fini rozwijał Alleanza Nazionale (AN) jako szeroką prawicę narodową, która uznawała demokrację, rynek, NATO i integrację europejską, choć zachowywała krytykę części powojennego establishmentu. Fini z czasem potępił ustawy rasowe, odwiedził Izrael i określił faszyzm w kategoriach absolutnego zła w odniesieniu do jego najcięższych zbrodni.³

Zmiana była realna na poziomie strategii i deklarowanej legitymizacji. AN nie dążyła do odtworzenia monopartii, milicji ani korporacyjnego państwa. Przyjęła uczestnictwo w konstytucyjnej polityce, a jej politycy sprawowali urzędy oraz podlegali wyborczej zmianie.

Nie był to jednak początek bez przeszłości. Większość aparatu, część języka, gazeta „Secolo d'Italia” i symbol trójkolorowego płomienia pochodziły z MSI. Działacze socjalizowani w młodzieżowych organizacjach neofaszystowskich nie zmienili wspomnień jedną uchwałą. Roger Griffin zaproponował pojęcie „postfaszyzmu” właśnie dla ruchu, który wychodzi z faszyzmu ku demokratycznemu konserwatyzmowi, ale pozostaje w przejściowej relacji z dawną tożsamością.⁴

Berlusconi i normalizacja dawnego „wykluczonego bieguna”

Silvio Berlusconi w 1994 roku zbudował koalicję obejmującą zarówno regionalistyczną Lega Nord, jak MSI–AN. Włączenie spadkobierców MSI do rządu było przełomem: zimnowojenny „łuk konstytucyjny” przestał wyznaczać granicę koalicji. Kryzys tradycyjnych partii po śledztwach Mani pulite stworzył popyt na nową prawicę.⁵

Normalizacja miała dwie strony. Udział w rządzeniu wymuszał respektowanie procedur, kompromisów międzynarodowych i odpowiedzialności administracyjnej. Zarazem obecność ministrów o korzeniach MSI oswajała symbole oraz biografie wcześniej uznawane za przeszkodę. Zamiast całkowitego rozpuszczenia postfaszystów w umiarkowanej prawicy powstała trwała koalicja różnych prawic, w której radykalny segment mógł zachować tożsamość.

W 2009 roku AN połączyła się z Forza Italia w Popolo della Libertà. Fini wszedł następnie w konflikt z Berlusconim i założył własne ugrupowanie, które poniosło porażkę. Część dawnego środowiska AN szukała nowej organizacji zdolnej odbudować autonomiczną prawicę narodową.

Fiamma Tricolore: ci, którzy odrzucili Fiuggi

Pino Rauti i przeciwnicy rozwiązania MSI utworzyli Movimento Sociale Fiamma Tricolore. Zachowali płomień, pamięć Salò i otwarcie neofaszystowską tożsamość. Partia próbowała łączyć udział wyborczy z antysystemową krytyką globalizacji, kapitalizmu i imigracji.⁶

Fiamma nie stała się masowym następcą MSI. Jej znaczenie polegało na przechowaniu organizacyjnej przestrzeni dla działaczy, którzy uważali postfaszystowski zwrot za zdradę. Z jej otoczenia wyrastały lub przechodziły przez nie późniejsze inicjatywy, w tym ludzie związani z CasaPound.

Małe wyniki wyborcze nie oznaczają braku wpływu. Organizacja może dostarczać lokalu, symbolu, kandydatów, wydawnictwa i sieci towarzyskiej, nawet jeśli nie zdobywa mandatów. Włoska skrajna prawica często rozdzielała funkcję wyborczą od ruchowej.

Forza Nuova: ultrakatolicyzm i trzecia pozycja

Forza Nuova powstała w 1997 roku z inicjatywy Roberta Fiorego i Massima Morsella. Obaj byli związani ze środowiskiem Terza Posizione i przebywali przez lata w Wielkiej Brytanii. Ruch połączył nacjonalizm, sprzeciw wobec imigracji, ultrakonserwatywny katolicyzm, antyaborcjonizm, antyglobalizm i pochwałę części faszystowskiego dziedzictwa.⁷

„Trzecia pozycja” miała odrzucać zarówno komunizm, jak liberalny kapitalizm. W praktyce Forza Nuova budowała hierarchiczny ruch skrajnej prawicy, uczestniczyła w demonstracjach przeciw migrantom i osobom LGBT oraz utrzymywała transnarodowe kontakty. Jej religijny tradycjonalizm różnił ją od bardziej estetycznie awangardowej CasaPound.

Forza Nuova startowała w wyborach i wchodziła w krótkotrwałe koalicje, ale pozostała marginalna wyborczo. Ulica dawała jej większą widoczność niż urna. Członkowie i sympatycy pojawiali się w sprawach dotyczących przemocy, rasistowskiej agitacji i konfrontacji z przeciwnikami.⁸

Atak na CGIL w 2021 roku

9 października 2021 roku protest przeciw obowiązkowi certyfikatów COVID-19 przerodził się w atak na rzymską siedzibę centrali związkowej CGIL. Uczestnicy wtargnęli do budynku i zdemolowali pomieszczenia. Obecność przywódców Forza Nuova nadawała zdarzeniu szczególne znaczenie historyczne: faszystowskie squadre sto lat wcześniej niszczyły izby pracy oraz związki.⁹

W 2023 roku sąd pierwszej instancji skazał Roberta Fiorego, Giulia Castellina i innych za przestępstwa związane z atakiem. Należy odróżniać prawomocność poszczególnych etapów postępowania od politycznej oceny zarejestrowanych działań. Wydarzenie pokazało zdolność małej organizacji do przejęcia inicjatywy wewnątrz szerszego, niejednorodnego protestu.

Po ataku pojawiły się wezwania do rozwiązania Forza Nuova na podstawie przepisów antyfaszystowskich. Rząd nie zastosował uproszczonego administracyjnego zakazu, a debata ujawniła trudność między politycznym rozpoznaniem neofaszyzmu i prawnym wykazaniem „reorganizacji rozwiązanej partii faszystowskiej”.

CasaPound: „faszyzm trzeciego tysiąclecia”

CasaPound wzięła nazwę od Ezry Pounda, amerykańskiego poety, który popierał Mussoliniego i prowadził antysemickie audycje propagandowe. Początkiem ruchu była okupacja budynku w Rzymie w 2003 roku. Organizacja mówiła o „faszystach trzeciego tysiąclecia”, używała stylizowanego żółwia jako symbolu i łączyła nostalgię z nowoczesną kulturą młodzieżową.¹⁰

CasaPound rozwijała koncerty, księgarnie, kluby sportowe, pomoc mieszkaniową, zbiórki i kampanie społeczne. „Bezpośrednia akcja społeczna” miała pokazać, że ruch działa tam, gdzie państwo i lewica rzekomo opuściły obywateli. Świadczenia kierowane przede wszystkim do Włochów materializowały etnonacjonalistyczną granicę wspólnoty.¹¹

Taki repertuar nie jest dowodem umiarkowania. Historyczny faszyzm także łączył przemoc, opiekę, sport, kulturę i wspólnotę czasu wolnego. CasaPound przystosowała model do warunków, w których nie może przejąć wszystkich instytucji: tworzy wyspy kontrspołeczeństwa, buduje markę i wykorzystuje media.

Ideologia CasaPound

Ruch odwołuje się do faszystowskiego syndykalizmu, społecznej retoryki Salò, nacjonalizmu, militaryzmu i kultu czynu. Domagał się między innymi programu własności mieszkań przez kredyt publiczny, ochrony narodowej produkcji oraz pierwszeństwa obywateli. Eklektycznie wykorzystywał postacie kultury, rewolucjonistów i ekologii, nawet jeśli nie należeli do prawicy.¹²

Ta metoda zawłaszczenia pozwala przedstawiać faszyzm jako styl nonkonformizmu, a nie historyczny reżim odpowiedzialny za dyktaturę, wojny i prawo rasowe. Estetyczna ironia, muzyka i spektakularne akcje obniżają próg wejścia dla osób, które nie zaczynają od studiowania doktryny.

Badania etnograficzne pokazują, że działacze sami negocjują etykietę: jedni afirmują faszyzm wprost, inni podkreślają społeczną działalność lub twierdzą, że dawne podziały straciły znaczenie. Klasyfikacja naukowa nie musi powtarzać autoprezentacji. Ciągłe odniesienie do reżimu, trzeciej pozycji i hierarchicznej wspólnoty uzasadnia kategorię neofaszyzmu ruchowego.¹³

Przemoc i granice odpowiedzialności organizacji

Członkowie CasaPound uczestniczyli w bójkach i atakach, a organizacja była wielokrotnie przedmiotem postępowań oraz protestów. Najcięższym symbolem stała się zbrodnia we Florencji w grudniu 2011 roku: Gianluca Casseri, sympatyk CasaPound, zastrzelił dwóch senegalskich sprzedawców, ranił innych i popełnił samobójstwo.¹⁴

Nie każda zbrodnia sympatyka jest automatycznie rozkazem kierownictwa. Odpowiedzialność organizacyjna wymaga dowodu zachęty, planowania albo osłony. Analiza polityczna pyta jednak również, jak rasistowski obraz wroga, kult broni i środowisko konfrontacji wpływają na wybory jednostki.

CasaPound próbowała wejść do polityki wyborczej, lecz jej wyniki ogólnokrajowe pozostały niewielkie. W 2019 roku ogłosiła koniec działalności jako partia i powrót do ruchu społecznego. Nie oznaczało to rozwiązania organizacji.¹⁵

Lega: radykalna prawica bez rodowodu MSI

Lega Nord powstała z regionalnych lig krytykujących Rzym, podatki i transfery na Południe. Jej wczesny mit „Padanii” był sprzeczny z włoskim centralistycznym nacjonalizmem tradycji faszystowskiej. Umberto Bossi potrafił sprzymierzać się z Berlusconim, ale partia zachowywała północną, autonomistyczną tożsamość.¹⁶

Matteo Salvini po 2013 roku przekształcił Ligę w partię ogólnonarodową. Osłabił symbolikę Padanii, uczynił migrację i bezpieczeństwo centralnymi tematami, rozwijał eurosceptycyzm oraz personalistyczną komunikację. Badacze klasyfikują tę formację jako populistyczną radykalną prawicę.¹⁷

Salvini używał haseł i dat budzących faszystowskie skojarzenia, współpracował z radykalnymi środowiskami i normalizował etnonacjonalistyczny język. Nie czyni to Legi neofaszystowską kontynuacją RSI. Rozróżnienie genezy nie jest uniewinnieniem programu: pozwala precyzyjniej opisać konwergencję ruchów pochodzących z różnych tradycji.

Powstanie Fratelli d'Italia

Fratelli d'Italia (FdI) założyli w 2012 roku Giorgia Meloni, Ignazio La Russa i Guido Crosetto po odejściu z Popolo della Libertà. Meloni i La Russa wywodzili się z tradycji MSI–AN, Crosetto z bardziej konwencjonalnej centroprawicy. Partia przejęła trójkolorowy płomień i budowała się jako narodowo-konserwatywna alternatywa wobec Berlusconiego.¹⁸

W wyborach 2013 roku FdI ledwie przekroczyło próg, a w 2018 roku uzyskało około 4,35 procent. Pozostanie poza rządem jedności Maria Draghiego pozwoliło partii skupić głosy opozycji. W wyborach 25 września 2022 roku FdI zdobyło około 26 procent głosów i stało się największą partią; Meloni objęła urząd premiera w październiku.¹⁹

Wzrost nie dowodzi, że jedna czwarta Włochów przyjęła historyczny faszyzm. Analizy przepływów wyborczych wskazują na masowe przejście wyborców z Legi i Forza Italia oraz korzyść z pozycji jedynej dużej opozycji. Wyborca może popierać FdI ze względu na podatki, migrację, przywództwo lub sprzeciw wobec poprzedniego rządu bez identyfikacji z MSI.²⁰

Program FdI

FdI łączy nacisk na suwerenność narodową, bezpieczeństwo, ograniczenie migracji, tradycyjną rodzinę, chrześcijańskie dziedzictwo i ochronę włoskiej produkcji. Posługuje się populistycznym przeciwstawieniem suwerennego ludu elitom, ale po wejściu do rządu zachowało członkostwo Włoch w NATO, wsparcie dla Ukrainy i pragmatyczną współpracę w Unii Europejskiej.²¹

Partia nie postuluje formalnej likwidacji wyborów, wprowadzenia monopartii ani odbudowy korporacyjnej dyktatury. Rywalizuje w wyborach, przegrywa w regionach i podlega sądom. Te różnice od faszyzmu reżimowego są zasadnicze.

Radykalność dotyczy przede wszystkim nieliberalnego rozumienia wspólnoty, restrykcyjnej polityki migracyjnej, stosunku do mniejszości, centralizacji przywództwa i prób przekształcania relacji między egzekutywą a innymi instytucjami. Ocena konkretnych reform powinna opierać się na ich treści i skutkach, nie na genealogicznym skrócie.²²

Postfaszyzm, radykalna prawica i spór o nazwę

Badacze używają wobec FdI kilku kategorii. „Postfaszyzm” akcentuje drogę od MSI przez AN oraz selektywne zachowywanie symboli przy odejściu od jawnego neofaszyzmu. „Populistyczna radykalna prawica” wskazuje na natywizm, autorytaryzm i populizm w ramach wyborczej demokracji. „Narodowy konserwatyzm” podkreśla rodzinę, religię oraz instytucjonalne przystosowanie.²³

Najbardziej precyzyjna formuła łączy dwa poziomy: FdI jest współczesną partią radykalnej prawicy o postfaszystowskiej genealogii. Pierwsza część opisuje obecny program i miejsce w systemie; druga wyjaśnia kadry, symbole oraz politykę pamięci. Nazwanie partii po prostu PNF pomija stulecie zmian, a odcięcie jej od MSI usuwa udokumentowaną ciągłość.

Badanie Marty Lorimer i Mattea Cavallara wskazuje, że przejście MSI–AN–FdI nie musi oznaczać liniowej moderacji. Partia może zachować lub ponownie włączać elementy radykalizmu, gdy główny nurt normalizuje jej obecność. Jest to „mainstreaming” skrajnej prawicy, nie automatyczny marsz na Rzym.²⁴

Pamięć jako pole polityki

Włoska skrajna prawica podtrzymuje własny kalendarz pamięci: śmierć Mussoliniego, marsz na Rzym, poległych RSI oraz ofiary powojennej i ulicznej przemocy wobec neofaszystów. Predappio, miejsce urodzenia i pochówku Mussoliniego, przyciąga pielgrzymki oraz handel pamiątkami. Ceremonie w Acca Larentia upamiętniają młodych aktywistów MSI zabitych w 1978 roku i bywają miejscem zbiorowych salutów.²⁵

Pamięć ofiar lewicowej przemocy jest historycznie uzasadniona. Problem powstaje, gdy wyłącza się ją z kontekstu działalności organizacji, przedstawia neofaszyzm wyłącznie jako prześladowaną wspólnotę albo używa żałoby do rehabilitacji dyktatury. Badania nad polityką FdI pokazują próbę włączenia martyrologii własnego środowiska do pamięci narodowej pod hasłem „pacyfikacji”.²⁶

Spór dotyczy również 25 kwietnia, święta wyzwolenia. Część prawicy mówi o potrzebie pamięci wszystkich ofiar i odrzuca monopol lewicy na antyfaszyzm. Krytycy wskazują, że symetryczne pojednanie może zatrzeć różnicę między ruchem wyzwolenia i państwem współpracującym z niemiecką okupacją.

Salut rzymski i granice włoskiego prawa

Publiczny salut nie jest we Włoszech przestępstwem w każdym możliwym kontekście. Połączone izby karne Sądu Kasacyjnego w orzeczeniu z 2024 roku uznały gest za typową manifestację rozwiązanej partii faszystowskiej, ale zastosowanie ustawy Scelby wymaga oceny konkretnego niebezpieczeństwa reorganizacji; możliwe jest też zastosowanie przepisów przeciw rasistowskiej manifestacji, jeśli spełnione są ich przesłanki.²⁷

Prawo chronionej demokracji nie działa zatem jak prosty katalog zakazanych obrazów. Sąd bada miejsce, liczbę uczestników, organizację, cel i zdolność gestu do mobilizacji. Dla historyka gest pozostaje świadomym odwołaniem do faszystowskiego rytuału nawet wtedy, gdy nie spełnia progu odpowiedzialności karnej.

Ta różnica jest ważna: brak skazania nie oznacza, że zachowanie nie jest faszystowskie w sensie symbolicznym, tak jak obecność symbolu nie dowodzi jeszcze planu obalenia ustroju.

Internet, muzyka, sport i metapolityka

Współczesne środowiska działają przez komunikatory, memy, transmisje, sklepy odzieżowe, koncerty i kluby sportowe. Symbol może być wystarczająco czytelny dla wtajemniczonych, a jednocześnie przedstawiany publicznie jako ironia, tradycja albo znak niezależny od polityki.²⁸

Stadiony i sceny muzyczne nie są automatycznie faszystowskie. Tworzą jednak infrastrukturę spotkań, męskości grupowej, podróży i konfrontacji, którą mogą wykorzystywać radykałowie. Tak samo pomoc powodzianom lub dystrybucja żywności nie ma sama w sobie ideologii, lecz może stać się narzędziem budowania etnicznie ograniczonej wspólnoty.

Metapolityka polega na przesuwaniu granic tego, co można powiedzieć, zanim zdobędzie się urząd. Włoskie ruchy od lat siedemdziesiątych studiowały Gramsciego, Nową Prawicę i kulturę popularną. CasaPound nadała temu strategię atrakcyjnego stylu życia; FdI korzysta z profesjonalnej komunikacji partii masowej.

Czy współczesne Włochy są faszystowskie

Nie. Włochy pozostają demokracją konstytucyjną z konkurencyjnymi wyborami, opozycją, pluralistycznymi mediami, niezależnymi sądami, samorządami i społeczeństwem obywatelskim. Rząd partii mającej postfaszystowską genealogię nie jest tym samym co faszystowski reżim.²⁹

Nie wynika z tego, że genealogia jest ciekawostką ani że faszyzacja jest niemożliwa. Analizie podlegają stopniowe zmiany: delegitymizowanie przeciwników jako antynarodowych, ograniczanie praw mniejszości, presja na media, personalizacja władzy, oswajanie przemocy symbolicznej i przekształcanie historii. Każde twierdzenie wymaga konkretnego dowodu oraz porównania w czasie.

Najgorszym narzędziem jest inflacja etykiety, w której każdy konserwatywny wyborca staje się faszystą. Drugim najgorszym jest amnezja, w której organizacyjna linia PNF–RSI–MSI–AN–FdI znika dlatego, że współczesna partia działa legalnie. Precyzja pozwala utrzymać oba fakty naraz.

Mapa współczesnej włoskiej prawicy radykalnej

Odpowiedź: nie jeden ruch, lecz konkurencyjny ekosystem

Od Fiuggi włoska skrajna prawica rozwijała się nie przez jedną organizację, ale przez podział pracy. Małe grupy zachowywały doktrynalną tożsamość i uliczną konfrontację. Ruchy takie jak CasaPound eksperymentowały z kulturą, pomocą społeczną i marką. Partie postfaszystowskie zdobywały urzędy, ucząc się języka demokratycznej legitymizacji. Lega dochodziła do podobnych stanowisk w sprawie narodu i migracji z innej genealogii.

To właśnie wielość czyni Włochy osobnym przypadkiem badawczym. Historia nie kończy się na Mussolinim ani nie powtarza go w niezmienionej postaci. Przechodzi przez Salò, MSI, terrorystyczne podziemie, Fiuggi, Berlusconiego, CasaPound i partię Meloni — za każdym razem zmieniając relację między faszystowskim dziedzictwem, radykalizmem a regułami demokracji.