Korzenie i pierwsi faszyści

Rodzime źródła antyparlamentaryzmu i pierwsze organizacje otwarcie kopiujące włoski faszyzm.

  • 1900–1921prefaszyzm / antydemokratyzm
    Polska 1900–1921: korzenie antydemokratyczne

    Romantyczna dyktatura konieczności, elitaryzm, militaryzm, nacjonalizm i rewolucyjny kult czynu przed pojawieniem się faszyzmu.

  • 1921–1930faszyzm imitacyjny
    Pierwsi polscy faszyści lat 20.

    Pogotowie Patriotów Polskich, Polska Organizacja Faszystowska, SFP i ZFP: imitacja włoskiego wzorca, antyparlamentaryzm oraz granice efemerycznych organizacji.

  • 1918–1939autorytaryzm konserwatywny / faszyzowanie
    Konserwatyści i monarchiści

    Od fascynacji porządkiem Mussoliniego do obrony praworządności przed państwem totalnym; odmiany korporacjonizmu i monarchizmu.

  • 1918–1939autorytaryzm chrześcijański / integryzm
    Chadecja, katolicyzm i pokusa totalizmu

    Katolicka krytyka liberalizmu, korporacjonizm i silna egzekutywa, ale również personalistyczne bariery wobec monopartii i statolatrii.

Obóz narodowy

Endecja, młodzież narodowa i narodowy radykalizm: ewolucja od legalizmu ku przemocy, wykluczeniu i projektom totalistycznym.

  • 1900–1939nacjonalizm integralny / faszyzowanie
    Endecja i Stronnictwo Narodowe

    Ewolucja głównego nurtu narodowego: legalizm, katolicyzacja, antysemityzm, krytyka parlamentaryzmu i faszystowskie inspiracje.

  • 1922–1939radykalny nacjonalizm / profaszyzm
    Młodzież Wszechpolska

    Konflikt pokoleniowy, dyscyplina, militaryzacja, antysemityzm i kult młodości jako pomost ku narodowemu radykalizmowi.

  • 1926–1933radykalny nacjonalizm / faszyzowanie
    Obóz Wielkiej Polski

    Masowa organizacja narodowa po przewrocie majowym: hierarchia, bojówki, wychowanie polityczne i niejednorodny stosunek do faszyzmu.

  • 1934–1935narodowy radykalizm / rodzimy faszyzm
    Obóz Narodowo-Radykalny (1934)

    Krótka historia ONR, jego rewolucyjny nacjonalizm, antysemityzm, przemoc uliczna i projekt Organizacji Politycznej Narodu.

  • 1935–1939faszyzm / totalizm narodowo-radykalny
    RNR „Falanga”

    Wodzowski i totalistyczny ruch Bolesława Piaseckiego: monopolia organizacji, planowa gospodarka, katolickie państwo i przemoc.

  • 1935–1939narodowy radykalizm / totalizm
    ONR-ABC i Organizacja Polska

    Konspiracyjna elita, hierarchiczna organizacja narodu, korporacjonizm i skrajne wykluczenie Żydów — alternatywa wobec Falangi.

Sanacja i państwowcy

Autorytarna praktyka obozu piłsudczykowskiego i radykalniejsze projekty, które próbowały przekształcić ją w ruch masowy lub państwo totalne.

  • 1926–1935autorytaryzm / częściowa faszyzacja
    Przewrót majowy i sanacja

    Od zamachu stanu do trwałego ograniczenia demokracji: kult Piłsudskiego, prymat państwa, represje i granice porównania z faszyzmem.

  • 1930–1939autorytaryzm państwowy
    Bereza, konstytucja kwietniowa i represje

    Instytucjonalny bilans sanacyjnego autorytaryzmu: osłabienie parlamentu, administracyjne represje i koncentracja władzy.

  • 1930–1939totalizm państwowy / narodowy bolszewizm
    Legion Młodych i „Zaczyn”

    Młodopiłsudczykowskie laboratoria rewolucji państwowej: monopolia elity, „nowy człowiek”, planowanie i inspiracje totalitarne.

  • 1926–1939totalizm państwowy / narodowy piłsudczyzm / faszyzacja
    Państwowi totaliści i narodowi piłsudczycy

    Liga Mocarstwowego Rozwoju Polski, Nowa Kadra, Zakon Młodej Polski i kilkanaście mniejszych prób przejścia od sanacji do totalnej organizacji państwa i narodu.

  • 1937–1939autorytaryzm mobilizacyjny / profaszyzm
    OZN i Związek Młodej Polski

    Próba masowej mobilizacji państwowo-narodowej po śmierci Piłsudskiego oraz zbliżenie części sanacji do narodowych radykałów.

Inne nurty i infrastruktury

Mikropartie, syndykaliści, neopoganie, eugenicy oraz praktyki wykluczenia i przemocy, które przecinały główne obozy.

  • 1905–1939radykalizm ludowy / narodowy socjalizm / narodowa rewolucja
    Ruch ludowy, lewica i narodowa rewolucja

    Autorytarne i narodowo-rewolucyjne poszukiwania na obrzeżach ruchu ludowego, robotniczego i socjalistycznego — od PSL i NPR po Partię Kosynierską oraz syndykalistów.

  • 1930–1939narodowy socjalizm / faszyzm
    Polskie partie narodowo-socjalistyczne

    PPNS, NSPR, PNS i polityczny „plankton”: od rodzimego narodowego socjalizmu po bezpośrednią imitację hitleryzmu.

  • 1918–1939mesjanizm polityczny / synarchizm / nacjonalizm neopogański
    Mesjaniści, synarchiści, neopoganie i ezoterycy

    Bractwa, kręgi prasowe i małe organizacje, które łączyły narodowe odrodzenie z mesjanizmem, synarchią, własną religią, słowiańszczyzną albo ezoteryką.

  • 1935–1939nacjonalizm neopogański / totalizm
    Zadruga i Jan Stachniuk

    Neopogański kulturalizm, kolektywna mobilizacja i modernizacja — ruch odrzucający faszystowską etykietę, lecz zawierający elementy totalizujące.

  • 1905–1939syndykalizm narodowy / faszyzowanie
    Narodowy syndykalizm

    Od Brzozowskiego i „Zetu” po republiki producentów: między samorządem pracy, państwowym korporacjonizmem i faszystowską fascynacją.

  • 1918–1939kombatancki autorytaryzm / technokracja / paramilitaryzm
    Kombatanci, technokraci i organizacje parapolicyjne

    Związki weteranów, straże obywatelskie, środowiska inżynierów i korporacje akademickie jako zaplecza dyscypliny, elitaryzmu oraz antyparlamentarnych projektów ustrojowych.

  • 1920–1939mikrougrupowania profaszystowskie / propaganda / faszyzm kultury
    Mikrougrupowania, kręgi prasowe i faszyzm kultury

    Efemeryczne partie, redakcje i środowiska literackie, które propagowały wodzostwo, wykluczenie, faszystowską estetykę lub selektywne fascynacje europejskimi dyktaturami.

  • 1900–1939antysemityzm / przemoc polityczna
    Antysemityzm, wykluczenie i przemoc

    Od bojkotu gospodarczego i getta ławkowego po pobicia, pogromy i projekty deportacji — praktyczny wymiar faszyzacji.

  • 1900–1939eugenika / biopolityka autorytarna
    Eugenika, rasizm i inżynieria społeczna

    Pseudonaukowe hierarchie, biopolityka i technokratyczne projekty selekcji społeczeństwa w polskiej debacie.

1939–współcześnie

Wojenne losy narodowych radykałów, PAX i narodowy komunizm, NOP, skinheadzi, transformacja po 1989 roku oraz współczesna radykalna prawica.

  • 1939–1989historia idei / dziedzictwo faszyzmu / narodowy komunizm
    Faszyzm i skrajna prawica w Polsce 1939–1989

    Od wojennego rozpadu środowisk narodowo-radykalnych przez PAX i narodowy komunizm po opozycyjny nacjonalizm oraz narodziny sceny skinheadzkiej.

  • 1989–2026neofaszyzm / neonazizm / skrajna i radykalna prawica
    Skrajna i radykalna prawica w Polsce po 1989 roku

    Od subkultur i małych organizacji lat dziewięćdziesiątych przez instytucjonalizację ruchów po współczesne partie, marsze, przemoc i sieci cyfrowe.