Republika Salò, wojna domowa i ruch oporu

Dwa upadki faszystowskich Włoch

Reżim Mussoliniego upadł dwukrotnie. 25 lipca 1943 roku król odwołał Duce po głosowaniu Wielkiej Rady Faszystowskiej i kazał go aresztować. Nie oznaczało to natychmiastowego końca wojny, aparatu państwa ani społecznych skutków dwudziestoletniej dyktatury. Po ogłoszeniu zawieszenia broni z aliantami 8 września Niemcy zajęli znaczną część kraju, rozbroili włoską armię i odbudowali faszystowskie państwo w północnych oraz środkowych Włoszech.¹

Drugim upadkiem była klęska Włoskiej Republiki Społecznej — Repubblica Sociale Italiana, RSI — w kwietniu 1945 roku. Pomiędzy tymi datami Włochy były podzielone między monarchiczne Królestwo Południa współwalczące z aliantami, niemiecką okupację, RSI, strefy działań partyzanckich oraz przesuwający się front. Była to zarazem wojna wyzwoleńcza przeciw okupantowi, wojna domowa między Włochami i — dla części uczestników — wojna klasowa o kształt przyszłego państwa.²

Kwalifikacja: RSI była zależnym od III Rzeszy państwem faszystowskim o ograniczonej suwerenności, nie wyłącznie niemiecką dekoracją. Jej organy posiadały własną inicjatywę w represjach, mobilizacji i prześladowaniu Żydów. Republika radykalizowała faszystowski republikanizm oraz retorykę socjalną, ale realnie służyła niemieckiej okupacji i prowadziła wojnę przeciw własnym obywatelom.

Wojna, której reżim nie potrafił prowadzić

Mussolini przystąpił do wojny 10 czerwca 1940 roku, licząc na szybkie zwycięstwo Niemiec i udział w podziale łupów. Włoskie siły zaatakowały Francję, Grecję i brytyjskie posiadłości w Afryce, ale niedostateczne przygotowanie, konkurencja dowództw, braki surowców i rozproszenie celów ujawniły słabość państwa. Niemieckie wsparcie ratowało fronty, zwiększając zależność od Hitlera.³

Wojna dotarła do włoskich rodzin przez pobór, poległych, jeńców, niedobory, bombardowania i czarny rynek. Propaganda nadal celebrowała imperium, lecz utrata Afryki Wschodniej, klęski w Afryce Północnej i katastrofa armii wysłanej do ZSRR podważały kult nieomylnego Duce. Strajki robotnicze w marcu 1943 roku w Turynie i Mediolanie pokazały, że aparat nie potrafi już wymusić pełnego posłuszeństwa.⁴

10 lipca alianci wylądowali na Sycylii. Kryzys nie doprowadził do faszystowskiej mobilizacji ostatniej szansy, lecz do działania instytucji, które reżim pozostawił przy życiu: monarchii, armii i Wielkiej Rady. Część elit chciała usunąć Mussoliniego, aby ocalić państwo i dynastię.

25 lipca: przewrót wewnątrz reżimu

W nocy z 24 na 25 lipca Wielka Rada przyjęła wniosek Dina Grandiego, wzywający do przywrócenia królowi efektywnego dowództwa. Wiktor Emanuel III podczas audiencji odwołał Mussoliniego, mianował marszałka Pietra Badoglia premierem i polecił karabinierom aresztować Duce. Tłumy niszczyły symbole partii, lecz administracja, policja, sądy i wojsko zachowały ciągłość.⁵

Badoglio ogłosił, że wojna trwa. Rozwiązał PNF i część faszystowskich instytucji, zarazem tłumił demonstracje domagające się pokoju. Okres czterdziestu pięciu dni nie był od razu demokratycznym odrodzeniem. Rząd prowadził tajne rozmowy z aliantami, próbując uniknąć zarówno niemieckiej okupacji, jak rewolucji społecznej.⁶

Sposób usunięcia Mussoliniego miał później znaczenie dla pamięci. Pozwalał przedstawiać naród jako ofiarę jednego dyktatora zdradzonego przez własnych hierarchów. W rzeczywistości reżim przez dwie dekady korzystał z kompromisu monarchii, wojska, przemysłu, Kościoła i administracji, a jego upadek nastąpił dopiero pod ciężarem przegrywanej wojny.

8 września: zawieszenie broni i rozpad państwa

Rozejm z aliantami podpisano w Cassibile 3 września, a ogłoszono wieczorem 8 września. Rząd i król nie przekazali siłom zbrojnym jasnych, wykonalnych rozkazów na wypadek niemieckiej reakcji. Następnego dnia uciekli z Rzymu do Brindisi. Armia licząca setki tysięcy żołnierzy w kraju i na obszarach okupowanych stanęła wobec sprzecznych instrukcji.⁷

Niemcy zrealizowali operację Achse: zajęli kluczowe miasta i linie komunikacyjne, rozbroili oddziały oraz internowali około 600 tysięcy włoskich żołnierzy. Klasyfikowano ich jako „internowanych wojskowych”, nie zwykłych jeńców, aby wykorzystywać pracę przy słabszej ochronie konwencji. Większość odmówiła wstąpienia do sił RSI mimo głodu i presji.⁸

Nie wszędzie wojsko skapitulowało bez walki. Na Kefalonii niemiecka 1. Dywizja Górska rozstrzelała tysiące żołnierzy dywizji Acqui po ich oporze. W Rzymie wojsko i cywile walczyli przy Porta San Paolo. Te epizody stały się częścią genealogii oporu, ale nie usuwają odpowiedzialności dowództwa za chaos.

Niemiecka okupacja

Niemcy podzielili kontrolowane terytorium na strefy i podporządkowali gospodarkę potrzebom wojny. Południowy Tyrol, Trydent i Belluno znalazły się w strefie operacyjnej Przedgórza Alpejskiego, a północno-wschodnie prowincje — w strefie Wybrzeża Adriatyckiego. W tych obszarach niemiecka administracja ograniczała nawet formalną władzę RSI.⁹

Okupacja obejmowała rekwizycje, wywóz produkcji i robotników, walkę z partyzantką oraz deportacje. Wehrmacht, SS i policja prowadziły masakry ludności cywilnej, między innymi w Fosse Ardeatine, Sant'Anna di Stazzema i Monte Sole–Marzabotto. Włoscy faszyści dostarczali informacji, uczestniczyli w obławach i tworzyli własne formacje represyjne, choć zakres współudziału różnił się w konkretnych operacjach.¹⁰

Uwolnienie Mussoliniego i budowa RSI

12 września 1943 roku niemieccy spadochroniarze i funkcjonariusze SS uwolnili Mussoliniego z hotelu na Gran Sasso. Hitler potrzebował włoskiego rządu, który legitymizowałby okupację, mobilizował zasoby i utrzymywał część aparatu administracyjnego. 23 września ogłoszono powstanie państwa faszystowskiego, później nazwanego Włoską Republiką Społeczną.¹¹

Siedziby ministerstw rozmieszczono nad jeziorem Garda; nazwa „Republika Salò” pochodzi od miejscowości, w której działały między innymi organy spraw zagranicznych i propagandy. Mussolini był fizycznie oraz politycznie zależny od Niemców. Nie mógł swobodnie decydować o granicach, armii, gospodarce ani traktowaniu terenów włączonych do stref operacyjnych.

Zależność nie oznacza braku sprawczości. RSI miała ministerstwa, prefektów, partię, policję, sądy, siły zbrojne i milicje. Włoscy urzędnicy wykonywali prawo, sporządzali listy, przejmowali mienie, ścigali poborowych i zwalczali przeciwników. „Państwo marionetkowe” opisuje relację sił z Berlinem, nie zwalnia jego funkcjonariuszy z odpowiedzialności.¹²

Republikańska zemsta i proces w Weronie

Nowy reżim przedstawiał monarchię, Badoglia i hierarchów głosujących przeciw Mussoliniemu jako zdrajców. W styczniu 1944 roku specjalny trybunał w Weronie skazał na śmierć pięciu byłych członków Wielkiej Rady, w tym Galeazza Ciana, zięcia Mussoliniego. Egzekucja miała dowieść, że odrodzony faszyzm nie powtórzy kompromisów dawnego reżimu.¹³

Republikanizm RSI nie był nagłym demokratycznym zwrotem. Odrzucał monarchię jako instytucję, która zdradziła wodza, ale utrzymywał monopartię, dyktaturę i kult przemocy. Dawna ambiwalencja między faszystowską rewolucją a konserwatywnymi sojuszami została rozwiązana przez klęskę: monarchii i starej elity nie było już na terytorium kontrolowanym przez Mussoliniego.

Manifest z Werony i obietnica „powrotu do początków”

Republikańska Partia Faszystowska przyjęła w listopadzie 1943 roku manifest programowy w Weronie. Zapowiadał zwołanie konstytuanty, republikę społeczną, udział pracowników w zarządzaniu przedsiębiorstwami, wywłaszczenie źle zarządzanego kapitału i ochronę drobnej własności. Żydów uznawał za należących do narodowości wrogiej podczas wojny.¹⁴

Radykałowie twierdzili, że wracają do antyburżuazyjnych i syndykalistycznych obietnic 1919 roku, porzuconych przez kompromis z monarchią oraz kapitałem. „Socjalizacja” miała przekazać robotnikom udział w zarządzaniu wielkimi przedsiębiorstwami. Dekret z lutego 1944 roku pozostał w dużej mierze na papierze: sprzeciwiali mu się przemysłowcy i Niemcy, administracja była słaba, a pracownicy traktowali ofertę państwa represji bez zaufania.¹⁵

Społeczna retoryka nie była całkowicie nieważna. Stworzyła mit „lewego faszyzmu” i wiernej ideom Salò wspólnoty, wykorzystywany po wojnie przez część MSI oraz późniejsze grupy trzeciej pozycji. W praktyce RSI łamała strajki, ścigała robotników i dostarczała siłę roboczą niemieckiej gospodarce.

Partia, Czarne Brygady i konkurujące aparaty

Alessandro Pavolini kierował Republikańską Partią Faszystowską i dążył do stworzenia bojowej elity. Latem 1944 roku lokalne struktury partii zmilitaryzowano jako Brigate Nere — Czarne Brygady. Miały zwalczać partyzantów, pilnować porządku i mobilizować faszystów do wojny domowej. Ich dyscyplina oraz wyposażenie były nierówne, a działalność obejmowała obławy, tortury, egzekucje i rabunek.¹⁶

Gwardia Narodowo-Republikańska łączyła dawnych karabinierów, milicję i policję kolonialną. Regularne siły zbrojne organizował marszałek Rodolfo Graziani. Decima MAS pod dowództwem Junia Valeria Borghesego zachowywała znaczną autonomię i budowała własny mit wojskowej honorowości, uczestnicząc zarazem w działaniach przeciwpartyzanckich.¹⁷

Istniały też formacje policyjne o szczególnej brutalności, jak banda Pietra Kocha w Rzymie i Mediolanie czy Banda Carità w Toskanii. Konkurencja między partią, policją, wojskiem, SS i lokalnymi dowódcami nie łagodziła terroru. Mogła go zwiększać, gdy każdy aparat próbował dowieść przydatności.

Pobór, dezercja i przymus wyboru

RSI ogłaszała pobór kolejnych roczników, lecz wielu mężczyzn unikało służby, ukrywało się lub przechodziło do partyzantki. Władze groziły karami rodzinom, organizowały obławy i oferowały amnestie. Decyzja młodego człowieka nie zawsze wynikała z ustalonej ideologii: znaczenie miały miejsce zamieszkania, presja otoczenia, lęk przed Niemcami, możliwość zdobycia żywności i przypadek.¹⁸

Nie oznacza to moralnej równoważności stron. Formacja RSI broniła okupacji i faszystowskiej dyktatury; partyzanci walczyli o wyzwolenie, choć popełniali również przestępstwa i wewnętrzne zabójstwa. Historia motywacji pomaga wyjaśnić uczestnictwo, ale nie usuwa politycznych celów ani odpowiedzialności za czyny.

Ruch oporu: wiele organizacji i przyszłości

Komitet Wyzwolenia Narodowego skupiał partie komunistyczną, socjalistyczną, Partię Czynu, chrześcijańską demokrację, liberałów i Demokrację Pracy. Brygady Garibaldiego były związane z komunistami, Giustizia e Libertà z Partią Czynu, Brygady Matteottiego z socjalistami, a formacje „zielone” często z katolikami, monarchistami lub autonomicznymi dowódcami.¹⁹

Partyzantka miała różną skalę i intensywność. Prowadziła sabotaż, zdobywała broń, atakowała okupantów, organizowała wywiad i czasowo kontrolowała „republiki partyzanckie”. Ludność cywilna dostarczała schronienia, żywności oraz informacji, ale płaciła za to represjami. Inni mieszkańcy zachowywali dystans, współpracowali z RSI albo próbowali przetrwać między stronami.

Kobiety działały jako łączniczki, sanitariuszki, organizatorki protestów i bojowniczki. Powojenna narracja często redukowała je do pomocniczej roli, mimo że opór naruszał faszystowski model kobiety podporządkowanej rodzinie i demografii.²⁰

Trzy wojny Claudia Pavonego

Claudio Pavone zaproponował wpływowe rozróżnienie trzech nakładających się wymiarów: wojny patriotycznej przeciw Niemcom; wojny domowej między faszystami i antyfaszystami; wojny klasowej, w której część lewicy walczyła o rewolucję społeczną. Model nie mówi, że każdy uczestnik przeżywał wszystkie trzy wojny tak samo. Pozwala uniknąć redukcji lat 1943–1945 do jednej opowieści.²¹

Pojęcie wojny domowej przez dziesięciolecia budziło sprzeciw, ponieważ używali go wcześniej neofaszyści próbujący zrównać strony. Pavone nie przyjął tej symetrii. Pokazał, że fakt włoskiego pochodzenia sprawców i ofiar jest niezbędny do analizy moralnych wyborów, a zarazem że RSI działała pod ochroną obcego okupanta.

Żydzi jako „wroga narodowość”

Po 8 września niemiecki aparat Zagłady uzyskał dostęp do włoskiego terytorium. 16 października 1943 roku w Rzymie aresztowano ponad tysiąc Żydów; większość deportowano do Auschwitz. Początkowo akcję prowadzili Niemcy, lecz RSI szybko stworzyła własne podstawy prawne prześladowania.²²

Rozkaz policyjny nr 5 z 30 listopada 1943 roku nakazywał aresztowanie wszystkich Żydów, osadzenie ich w obozach i konfiskatę mienia. Włoscy policjanci, karabinierzy, prefekci i działacze partyjni wyszukiwali ludzi oraz przekazywali ich do obozów tranzytowych. Fossoli, a później Bolzano, były ważnymi ogniwami deportacji.²³

Na Wybrzeżu Adriatyckim Niemcy utworzyli Risiera di San Sabba w Trieście — obóz policyjny, więzienie i miejsce zabijania, z którego deportowano Żydów oraz więźniów politycznych. Pomagali informatorzy i lokalni kolaboranci. Ponad 40 tysięcy włoskich Żydów przeżyło dzięki ucieczce, ukrywaniu, pomocy innych ludzi i ograniczonemu czasowi okupacji; tysiące zostały deportowane i zamordowane.²⁴

Pomoc udzielana przez duchownych, urzędników, sąsiadów i rodziny jest istotną częścią historii. Nie może służyć do przywrócenia mitu niewinnego państwa. Te same społeczeństwo i instytucje wytwarzały zarówno ratunek, obojętność, denuncjację, jak udział w aresztowaniach.

Strajki 1944 roku

W marcu 1944 roku robotnicy północnych Włoch przeprowadzili wielką falę strajków. Domagali się płac i żywności, protestowali przeciw wojnie oraz niemieckiej eksploatacji. Ruch miał wymiar polityczny i był wspierany przez podziemie, ale wyrastał także z zakładowych warunków życia.²⁵

Niemcy i RSI odpowiedzieli aresztowaniami oraz deportacjami robotników do obozów i pracy przymusowej. Strajki podważały najważniejsze roszczenie „republiki społecznej”: państwo deklarujące władzę pracy nie potrafiło uzyskać lojalności robotników bez policyjnego przymusu.

Represje, odwet i odpowiedzialność

Wojna przeciwpartyzancka opierała się na odpowiedzialności zbiorowej. Po ataku przy Via Rasella Niemcy rozstrzelali 335 osób w Fosse Ardeatine. W Sant'Anna di Stazzema żołnierze Waffen-SS zamordowali setki cywilów. W masakrze Monte Sole–Marzabotto jednostki SS zabijały mieszkańców wsi podczas operacji przeciw partyzantom.²⁶

Włoski udział różnił się między zbrodniami: od donosów i przewodnictwa po samodzielne tortury i egzekucje. Należy unikać zarówno automatycznego przypisywania każdej niemieckiej zbrodni RSI, jak oczyszczania włoskich formacji przez wskazanie niemieckiego dowództwa.

Partyzanci wykonywali wyroki na informatorach i funkcjonariuszach, a pod koniec wojny oraz po wyzwoleniu doszło do pozasądowych zabójstw faszystów i osób uznanych za kolaborantów. Badanie tych czynów jest konieczne. Neofaszystowska pamięć używa ich jednak często do odwrócenia ciągu przyczynowego: wojna domowa nie zaczęła się od rozliczeń 1945 roku, lecz od dyktatury, wojny i odbudowy faszystowskiego państwa pod niemiecką okupacją.

Ostatnie miesiące i wyzwolenie

W 1945 roku położenie RSI było beznadziejne. Armie alianckie przełamały linię Gotów, partyzanci ogłosili powstanie w głównych miastach północy, a niemieckie dowództwo negocjowało kapitulację. 25 kwietnia Komitet Wyzwolenia Narodowego Górnych Włoch wezwał do insurekcji; data stała się świętem wyzwolenia.²⁷

Mussolini próbował dotrzeć ku granicy szwajcarskiej w kolumnie niemieckiej. Został rozpoznany i zatrzymany przez partyzantów w Dongo, a 28 kwietnia rozstrzelany wraz z Clarą Petacci. Ciała przewieziono do Mediolanu i wystawiono na Piazzale Loreto — miejscu, gdzie w 1944 roku faszyści pozostawili ciała piętnastu rozstrzelanych zakładników.²⁸

Publiczne znieważenie zwłok miało charakter brutalnego odwetu i założycielskiego widowiska końca dyktatury. Nie zastępowało procesu, który mógłby udokumentować odpowiedzialność reżimu. Sposób śmierci Mussoliniego później ułatwiał jego zwolennikom budowanie kultu męczennika.

Amnestia, ciągłość i narodziny neofaszyzmu

Powojenna czystka była krótka oraz nierówna. Sądy skazały część funkcjonariuszy, wielu urzędników usunięto, lecz potrzeba odbudowy administracji, zmiana klimatu politycznego i narastający konflikt z komunistami sprzyjały reintegracji. Amnestia przygotowana w 1946 roku przez ministra sprawiedliwości Palmira Togliattiego objęła szerokie kategorie przestępstw politycznych.²⁹

Amnestia miała zamknąć wojnę domową i stabilizować republikę, lecz sposób jej stosowania pozwolił wielu sprawcom uniknąć dłuższej odpowiedzialności. Policjanci, sędziowie, urzędnicy i wojskowi z doświadczeniem reżimu pracowali dalej. Brak pełnego zerwania pomagał później tworzyć obraz faszyzmu jako nawiasu w dziejach narodu.

W grudniu 1946 roku byli działacze RSI i inne środowiska założyli Włoski Ruch Społeczny (MSI). Sama nazwa „Ruch Społeczny” i symbol trójkolorowego płomienia odwoływały się do pamięci Salò. Neofaszyzm mógł przedstawiać republikę jako ostatnią wspólnotę honoru, socjalnej rewolucji i wierności, odsuwając na bok jej zależność od Hitlera, udział w deportacjach oraz wojnę przeciw cywilom.³⁰

Jak klasyfikować RSI

RSI nie była „prawdziwszym” faszyzmem dlatego, że porzuciła monarchię i ogłosiła socjalizację. Była schyłkową formą projektu, który po utracie społecznych sojuszy próbował odzyskać rewolucyjną czystość przez przemoc. Jej historia jest pomostem między reżimem Mussoliniego a powojennym neofaszyzmem: dostarczyła kadr, symbolu wierności, kultu poległych i mitu zdradzonej rewolucji.