Skrajna prawica od wyzwolenia do powstania FN

Rok 1945 nie wyzerował skrajnej prawicy

Klęska III Rzeszy, wyzwolenie Francji i procesy kolaborantów pozbawiły faszyzm legitymizacji. Przywódcy PPF, RNP, Francisme i Milice zginęli, uciekli, zostali uwięzieni albo straceni. Organizacje rozwiązano, ich prasa zniknęła, a jawna obrona nazizmu stała się politycznie toksyczna. Nie oznaczało to jednak zaniku ludzi, idei i sieci.¹

W latach 1945–1972 francuska skrajna prawica przechodziła przez kolejne formy: obronę skazanych za kolaborację, antykomunizm zimnowojenny, poujadystyczny bunt drobnych przedsiębiorców, neofaszystowskie grupy młodzieżowe, walkę o Algierię francuską, terroryzm OAS, rasowy europeizm Europe-Action i uliczny aktywizm Occident oraz Ordre Nouveau. Powstanie Frontu Narodowego w 1972 roku było próbą skupienia tych rozproszonych tradycji w partii wyborczej.

Nie wszystkie ruchy były faszystowskie. Poujadisme był populistycznym protestem podatkowym, OAS — kolonialną organizacją terrorystyczną, GRECE — metapolitycznym środowiskiem intelektualnym, a Ordre Nouveau — ruchem neofaszystowskim. Ich wspólna historia polega na kontaktach i transferach, nie na identyczności.

Czystka, więzienie i pierwsze środowiska obrony

Powojenna épuration ukarała część kolaborantów, a sankcja indignité nationale pozbawiała praw publicznych. Rodziny skazanych, prawnicy i dawni działacze tworzyli komitety pomocy oraz narrację o „patriotach” prześladowanych przez komunistyczny opór. Proces Pétaina stał się centralnym punktem mobilizacji.²

Association pour défendre la mémoire du maréchal Pétain, utworzona w 1951 roku, zabiegała o rehabilitację marszałka i przeniesienie jego szczątków do Douaumont. Rozdzielała bohatera Verdun od głowy Vichy albo przedstawiała kolaborację jako „tarczę” chroniącą Francuzów. Pamięć służyła odtworzeniu wspólnoty politycznej, zanim możliwy stał się jawny program.

Jacques Isorni, obrońca Pétaina, tworzył Union des nationaux indépendants et républicains. Listy UNIR w wyborach 1951 roku skupiały obrońców amnestii i ludzi Vichy, lecz miały ograniczony zasięg. Był to pomost między dawną skrajną prawicą a legalnym parlamentaryzmem, nie odtworzenie partii faszystowskiej.

Amnestia i zimna wojna

Ustawy amnestyjne z 1951 i 1953 roku przywracały prawa oraz skracały kary wielu skazanym. Argumentowano potrzebą pojednania narodowego, lecz wpływał także antykomunizm: w warunkach zimnej wojny dawny kolaborant mógł przedstawiać się jako człowiek, który zbyt wcześnie rozpoznał głównego wroga.³

Antykomunizm łączył konserwatystów, gaullistów, katolików, liberałów i skrajną prawicę; sam nie jest dowodem faszyzmu. Na skrajnej prawicy umożliwiał jednak rehabilitację wojny po stronie Niemiec jako „krucjaty europejskiej” i budowę kontaktów z włoskim MSI oraz innymi neofaszystami.

Maurice Bardèche, szwagier Roberta Brasillacha, opublikował w 1948 roku Nuremberg ou la Terre promise. Atakował procesy norymberskie, relatywizował zbrodnie i tworzył podstawy powojennego negacjonizmu. W 1951 roku uczestniczył w powstaniu European Social Movement, próbując nadać faszyzmowi ponadnarodową, „europejską” formę.⁴

René Binet i rasowy neofaszyzm

René Binet przed wojną działał w ruchu komunistycznym i trockistowskim, podczas okupacji przeszedł do RNP oraz Waffen-SS. Po wojnie tworzył Parti républicain d’unité populaire i organizacje neonazistowskie, a w Théorie du racisme głosił biologiczną nierówność oraz segregację.⁵

Jego Europejska Partia Jedności i inne przedsięwzięcia pozostawały małe, lecz ważne dla międzynarodowej sieci rasistowskiej. Binet odrzucał narodowy szowinizm na rzecz wspólnoty białej Europy, przewidując późniejszą zmianę skrajnej prawicy od patriotyzmu państwowego ku etnicznemu „Zachodowi”.

Marginalność liczebna nie oznacza braku wpływu. Teksty i kontakty małych grup mogą przetrwać organizacyjne porażki, stając się zasobem dla następnego pokolenia. Należy jednak unikać przedstawiania ich jako tajnego centrum całej prawicy.

Pierre Poujade i bunt podatkowy

W 1953 roku księgarz Pierre Poujade z Saint-Céré zorganizował sprzeciw drobnych przedsiębiorców wobec kontroli podatkowych. Union de défense des commerçants et artisans szybko rozrosła się w ogólnokrajowy ruch przeciw fiskusowi, modernizacji handlu, partiom i elitom IV Republiki.⁶

Poujadisme używał języka „małych ludzi” przeciw technokratom, parlamentarzystom i wielkim sieciom handlowym. Wiec, karawana, lokalny komitet i charyzmatyczny trybun dawały ludziom zagrożonym zmianą gospodarczą poczucie siły. Ruch bronił także Algierii francuskiej i imperium.

W wyborach 1956 roku listy Union et fraternité française zdobyły około 11,6 procent głosów i 52 mandaty. Wśród najmłodszych deputowanych znalazł się Jean-Marie Le Pen. Sukces był krótkotrwały: instytucje V Republiki, powrót de Gaulle’a i wewnętrzne konflikty osłabiły ruch.

Czy poujadisme był faszystowski?

Poujade nie proponował pełnej faszystowskiej monopartii ani totalnej rewolucji. Jego bazę stanowił protest ekonomiczny małych kupców i rzemieślników. Ruch startował w wyborach i nie zbudował trwałej milicji porównywalnej z ligami lat trzydziestych.⁷

Jednocześnie retoryka antyparlamentarna, kult przywódcy, nacjonalizm kolonialny, przemoc na zebraniach i antysemickie wystąpienia sytuowały część mobilizacji na skrajnej prawicy. Pierre Mendès France był atakowany jako symbol technokratycznej oraz żydowskiej elity. Jean-Marie Le Pen wnosił bardziej ideologiczną, nacjonalistyczną orientację.

Najlepiej klasyfikować poujadisme jako prawicowy populizm protestu drobnomieszczańskiego z silnym skrzydłem nacjonalistycznym i skrajnie prawicowym, nie jako jednolity neofaszyzm. Jego znaczenie polega na pokazaniu, jak społeczny lęk modernizacyjny może zostać połączony z antyelitarną polityką tożsamości.

Jeune Nation

Pierre Sidos i jego bracia, synowie działacza Francisme straconego po wyzwoleniu, utworzyli Jeune Nation w 1949 roku. Organizacja przyjęła krzyż celtycki, nacjonalizm rewolucyjny, antykomunizm i uliczną przemoc. Była jednym z pierwszych rozpoznawalnych ruchów neofaszystowskiej młodzieży powojennej Francji.⁸

Jeune Nation nie ograniczała się do nostalgii Vichy. Chciała nowej elity aktywistów, obrony imperium i odrodzenia narodowego. Działała przeciw lewicy oraz ruchom antykolonialnym, a wojna algierska nadała jej temat zdolny połączyć weteranów, studentów i osadników.

Rząd rozwiązał organizację w maju 1958 roku po zamachu na amerykańskie centrum kulturalne i przemocy związanej z kryzysem algierskim. Działacze kontynuowali aktywność pod kolejnymi szyldami, między innymi w Parti nationaliste, Fédération des étudiants nationalistes i późniejszym Œuvre française.

Wojny kolonialne jako szkoła radykalizacji

Klęska w Indochinach w 1954 roku i powstanie algierskie wywołały poczucie upadku imperium. Dla skrajnej prawicy dekolonizacja nie była tylko utratą terytorium; oznaczała rzekomą kapitulację białej cywilizacji, zdradę armii oraz zwycięstwo komunizmu sterującego ruchami narodowowyzwoleńczymi.⁹

Wojskowi rozwijali doktrynę wojny rewolucyjnej, opartą na zwalczaniu podziemia przez wywiad, kontrolę ludności i działania psychologiczne. Tortury stosowane podczas bitwy o Algier stały się systemowym narzędziem. Nie każdy oficer popierający Algierię francuską był faszystą, ale doświadczenie wojny przeciw „wrogowi wewnętrznemu” zasilało polityczny autorytaryzm.

Algieria była formalnie podzielona na departamenty Francji, lecz większość muzułmańska przez dekady nie posiadała równych praw. Hasło zachowania francuskiej ziemi ignorowało kolonialną strukturę obywatelstwa, osadnictwa i przemocy.

Kryzys 13 maja 1958 roku

13 maja 1958 roku demonstranci, osadnicy, wojskowi i aktywiści zajęli gmach Generalnego Gubernatorstwa w Algierze, tworząc Komitet Ocalenia Publicznego. Domagali się rządu, który nie porzuci Algierii. Generał Raoul Salan wzywał de Gaulle’a, a presja kryzysu przyczyniła się do upadku IV Republiki.¹⁰

De Gaulle wrócił do władzy drogą parlamentarnego przekazania i referendum konstytucyjnego, lecz w cieniu groźby wojskowej interwencji. V Republika wzmocniła prezydenta, nie zniosła jednak pluralizmu ani wyborów. Jej geneza nie pozwala utożsamiać gaullizmu z faszyzmem.

Skrajna prawica początkowo wierzyła, że de Gaulle utrzyma Algierię. Gdy prezydent przesunął się ku samostanowieniu, wcześniejsi zwolennicy uznali go za zdrajcę. Antygaullizm stał się centralnym spoiwem nowej radykalizacji.

Tydzień barykad i pucz generałów

W styczniu 1960 roku radykalni osadnicy wznieśli barykady w Algierze po odwołaniu generała Massu. Starcia z siłami bezpieczeństwa przyniosły ofiary. Joseph Ortiz, Pierre Lagaillarde i Jean-Jacques Susini reprezentowali aktywistyczne skrzydło Algierii francuskiej.¹¹

W kwietniu 1961 roku generałowie Maurice Challe, Edmond Jouhaud, Raoul Salan i André Zeller podjęli pucz w Algierii. De Gaulle wystąpił w mundurze i wezwał żołnierzy do nieposłuszeństwa wobec buntowników. Pucz załamał się po kilku dniach, między innymi dlatego, że poborowi i większość armii nie dołączyli.

Nie był to jednolity faszystowski przewrót: przywódcy wywodzili się z armii i bronili kolonialnej integralności, a nie programu jednej partii totalitarnej. Był wojskowo-kolonialną próbą obalenia legalnej władzy, wspieraną przez skrajną prawicę i stanowiącą bezpośredni kontekst narodzin OAS.

Organisation armée secrète

OAS powstała na początku 1961 roku z połączenia wojskowych, osadniczych aktywistów i cywilnej skrajnej prawicy. Jej hasło „Algérie française” uzasadniało terror przeciw algierskim nacjonalistom, zwolennikom negocjacji, francuskim urzędnikom i samemu de Gaulle’owi.¹²

Organizacja miała struktury w Algierii i metropolii, komanda Delta, sieci propagandowe oraz zaplecze w Hiszpanii. Stosowała bomby, zabójstwa, ostrzał moździerzowy i strategię chaosu, która miała uniemożliwić porozumienie. Ofiarami byli muzułmańscy Algierczycy, Europejczycy, policjanci, nauczyciele i przechodnie.

OAS próbowała zabić de Gaulle’a. Najbardziej znany zamach w Petit-Clamart w sierpniu 1962 roku przeprowadziła grupa Jeana Bastien-Thiry’ego. Prezydent przeżył, a organizator został rozstrzelany w 1963 roku.

Terror kolonialny i spirala przemocy

OAS odpowiedziała na porozumienia z Évian polityką spalonej ziemi: wysadzaniem budynków, niszczeniem infrastruktury i mordowaniem ludzi, aby pozostawić niepodległej Algierii ruinę. FLN również stosował terroryzm, zabijał przeciwników i cywilów; państwo francuskie prowadziło tortury oraz krwawą represję.¹³

Uznanie przemocy różnych stron nie tworzy fałszywej symetrii celów i odpowiedzialności. OAS broniła systemu kolonialnej dominacji oraz próbowała obalić własny rząd, gdy ten zaakceptował samostanowienie. Jej terror nie był obroną bezpośrednią, lecz strategią polityczną.

Po niepodległości setki tysięcy pieds-noirs wyjechały do Francji, a harkis — Algierczycy służący Francji — byli mordowani lub porzucani. Trauma przesiedlenia i poczucie zdrady stały się trwałym zasobem skrajnej prawicy, szczególnie na południu kraju.

Jean-Louis Tixier-Vignancour i kampania 1965 roku

Adwokat Jean-Louis Tixier-Vignancour bronił ludzi OAS i wystartował w wyborach prezydenckich 1965 roku. Dyrektorem jego kampanii był Jean-Marie Le Pen. Kandydat łączył antygaullizm, amnestię, obronę Algierii francuskiej i nacjonalizm.¹⁴

Zdobył ponad pięć procent głosów. Wynik nie zagrażał de Gaulle’owi, ale pokazał istnienie rozproszonego elektoratu oraz dał działaczom doświadczenie nowoczesnej kampanii. Comité Tixier-Vignancour po wyborach rozpadł się wskutek konfliktów.

Był to ważny etap przejścia od konspiracji do urn. Ludzie związani z OAS mogli próbować politycznej reintegracji bez porzucenia pamięci Algierii. Le Pen nauczył się łączyć różne środowiska wokół osoby kandydata.

Fédération des étudiants nationalistes

FEN powstała w 1960 roku w środowisku dawnych działaczy Jeune Nation. Jej „Manifest klasy 60” wzywał do nacjonalizmu rewolucyjnego, odrzucając zarówno liberalizm, jak i komunizm. Studenci mieli tworzyć elitę zdolną odbudować naród po utracie imperium.¹⁵

Do ważnych postaci należeli François d’Orcival, Alain de Benoist, Dominique Venner i Pierre Sidos. Venner, po więzieniu za działalność związaną z OAS, opublikował Pour une critique positive, apelując o dyscyplinę, doktrynę i zerwanie z nieudolnym spiskowym romantyzmem.

FEN była laboratorium kadr. Z jednego środowiska wyszli ludzie wybierający później partię wyborczą, metapolitykę Nowej Prawicy, nacjonalizm rewolucyjny lub tradycjonalistyczne Œuvre française. Wspólny punkt startu nie oznacza identyczności późniejszych projektów.

Europe-Action: od narodu do białej Europy

Dominique Venner i Alain de Benoist stworzyli w 1963 roku pismo oraz środowisko Europe-Action. Po klęsce w Algierii uznali, że stary nacjonalizm państwowy jest zbyt wąski. Podmiotem polityki miała być biała Europa, zagrożona komunizmem, dekolonizacją, imigracją i mieszaniem ludności.¹⁶

Europe-Action przechodziła od antysemityzmu spiskowego do pseudonaukowego rasizmu oraz „realizmu biologicznego”. Publikowała teksty o dziedziczności, demografii i cywilizacji, próbując nadać supremacjonizmowi formę nowoczesnej wiedzy. Obrona apartheidu i białej Rodezji wiązała francuską skrajną prawicę z globalnym oporem przeciw dekolonizacji.

Środowisko nie zdobyło masowego członkostwa. Jego wpływ polegał na zmianie słownika i szkoleniu kadr. Przyszły GRECE przejął część ludzi oraz metodę długiej walki kulturowej, choć zmodyfikował publiczną terminologię.

Occident: antykomunizm uliczny

Occident powstał w 1964 roku po rozpadzie FEN. Organizacja skupiała studentów nacjonalistycznych i była znana z gwałtownych ataków na lewicę, związki studenckie oraz przeciwników wojny w Wietnamie. Używała żelaznych prętów, pałek i szybkich akcji komandosów.¹⁷

Do działaczy należeli później rozpoznawalni politycy oraz publicyści prawicy, choć indywidualne członkostwo i czas odejścia wymagają każdorazowej weryfikacji. Organizacja nie była szkołą jednej przyszłej kariery: część ludzi pozostała na skrajnej prawicy, inni weszli do prawicy parlamentarnej.

Rząd rozwiązał Occident w październiku 1968 roku po eskalacji przemocy. Maj 1968 był dla ruchu jednocześnie starciem i porażką: skrajna prawica walczyła z lewicą na ulicach, ale nie potrafiła zaproponować masowej alternatywy wobec gaullistowskiego państwa.

GRECE i strategia metapolityczna

Groupement de recherche et d’études pour la civilisation européenne powstało w 1968 roku. Alain de Benoist i współpracownicy uznali, że przed zdobyciem władzy należy zmienić kulturę, pojęcia i intelektualne ramy debaty. Nazywali tę strategię metapolityką, czerpiąc selektywnie z Gramsciego koncepcję hegemonii.¹⁸

GRECE krytykowało egalitaryzm, chrześcijański uniwersalizm, liberalizm i marksizm. Broniło europejskiego dziedzictwa, pogaństwa, biologicznego zróżnicowania, później zaś „prawa do różnicy” oraz etnopluralizmu. Zmiana od jawnej hierarchii rasowej ku nieprzekraczalnej różnicy kultur umożliwiała przedstawianie segregacyjnych wniosków jako obrony pluralizmu.

Nouvelle Droite nie była partią ani jednolitym faszyzmem. W jej obrębie zachodziły ewolucje, a de Benoist krytykował nacjonalizm państwowy, kapitalizm amerykański i niektóre ruchy wyborcze. Jej idee dostarczały jednak radykalnej prawicy słownika pozwalającego mówić o wykluczeniu bez dawnych biologicznych haseł.

Ordre Nouveau

Ordre Nouveau utworzono w 1969 roku z działaczy zachowujących uliczną oraz partyjną orientację. Wzorowali się na włoskim Movimento Sociale Italiano, które łączyło neofaszystowską tożsamość z legalną obecnością parlamentarną. Hasło organizacji odrzucało kapitalizm, marksizm i demokrację.¹⁹

ON organizował duże wiece, służbę porządkową i walki z lewicą. Chciał przezwyciężyć „małe kapliczki” skrajnej prawicy oraz zbudować wielką partię nacjonalistyczną. W jego kierownictwie znaleźli się François Duprat, Alain Robert, François Brigneau i inni aktywiści różnych generacji.

Organizacja nie mogła samodzielnie zdobyć masowego elektoratu. Potrzebowała szerszej fasady wyborczej, nazwiska rozpoznawalnego poza studenckimi bojówkami i koalicji dawnych tradycji. Tak narodził się projekt Front national pour l’unité française.

Œuvre française i Pierre Sidos

Pierre Sidos utworzył Œuvre française w 1968 roku. Ruch był nacjonalistyczny, pétainowski, antysemicki i korporacyjny; podtrzymywał kult tradycyjnej Francji oraz hierarchicznego państwa. W odróżnieniu od europeizmu GRECE mocniej akcentował naród francuski, katolickie oraz wojskowe dziedzictwo.²⁰

Sidos uczestniczył w rozmowach o powstaniu Frontu Narodowego, ale jego jawnie neofaszystowski rodowód i ambicje przywódcze utrudniały współpracę. Œuvre pozostała osobną organizacją, przez dekady szkoląc małą kadrę i uczestnicząc w obchodach pamięci skrajnej prawicy.

Ten nurt przypomina, że modernizacja języka nie objęła wszystkich. Obok metapolitycznego etnopluralizmu trwał klasyczny autorytarny nacjonalizm, obrona Vichy i symbolika odziedziczona po międzywojniu.

Groupe Union Défense

GUD powstał w 1968 roku na wydziale prawa Assas jako studencka organizacja nacjonalistyczna. Znak czarnego szczura, kaski i przemoc uliczna stały się elementami jego subkultury. Grupa walczyła z lewicą, kontrolowała przestrzeń kampusu i tworzyła sieci towarzyskie przyszłych kadr.²¹

GUD wielokrotnie znikał i odradzał się pod różnymi nazwami. Nie był stałą partią z jednolitym programem, lecz środowiskiem aktywistycznym łączącym nacjonalizm rewolucyjny, neofaszyzm, solidarność grupową i kult walki.

Jego rola pokazuje odrębność „ruchu” od elektoratu. Partia może łagodzić publiczny wizerunek, a jednocześnie korzystać z ludzi wytrenowanych w brutalnej subkulturze. Relacje personalne nie dowodzą automatycznie sterowania jedną organizacją przez drugą, ale wymagają jawnego opisania.

François Duprat i nauka organizacyjna

François Duprat przeszedł przez Jeune Nation, FEN i Ordre Nouveau. Interesował się międzynarodowym faszyzmem, propagandą i historią ruchów nacjonalistycznych. Łączył aktywizm z przekonaniem, że skrajna prawica musi mówić językiem tematów społecznych oraz uczestniczyć w wyborach.²²

Duprat należał także do głównych propagatorów negacjonizmu we Francji. Później w FN będzie budował Groupes nationalistes révolutionnaires i promował hasło imigracji jako centralny temat. Jego biografia spina neofaszystowską sektę z nowoczesną partią wyborczą.

Zginął w zamachu bombowym w 1978 roku. Sprawców nie ustalono, a konkurencyjne hipotezy stały się częścią mitologii środowiska. Już przed powstaniem FN reprezentował jednak zasadniczy wniosek epoki: bez koalicji i wyborczej normalizacji radykalna prawica pozostanie politycznie bezsilna.

Dlaczego potrzebna była wspólna partia

Po 1945 roku każda próba mobilizacji ujawniała inne ograniczenie. Nostalgicy Vichy byli obciążeni kolaboracją. Poujade zdobył wyborców, lecz nie stworzył trwałej doktryny. OAS miała broń, ale przegrała i została rozbita. Jeune Nation oraz Occident potrafiły walczyć na ulicy, nie zdobywały społeczeństwa. GRECE wpływało na idee, ale nie chciało być partią.

Ordre Nouveau zaproponowało podział pracy: szerszy Front Narodowy miał uczestniczyć w wyborach, podczas gdy ruch zachowa kadrową energię. Na czele potrzebny był człowiek z mandatem parlamentarnym, wojenną biografią i zdolnością przemawiania do różnych pokoleń. Jean-Marie Le Pen — były deputowany poujadystowski, weteran Indochin i Algierii, organizator kampanii Tixiera — spełniał te warunki.

Powstanie FN nie oznaczało pojednania wszystkich. Monarchiści, katoliccy integryści, neofaszyści, byli ludzie OAS, poujadyści i narodowi rewolucjoniści zachowywali różnice. Wspólna etykieta wyborcza miała umożliwić im kumulowanie głosów bez natychmiastowego rozstrzygnięcia doktryny.

Bilans epoki 1945–1972

Francuska skrajna prawica przetrwała dzięki przekształceniom. Obrona kolaborantów stała się antykomunizmem, obrona imperium — obroną Zachodu, biologiczny rasizm — etnopluralizmem, a konspiracja — kampanią wyborczą. Stare formy nie znikały całkowicie: obok nowych języków trwały negacjonizm, przemoc i kult OAS.

Nie istniał prosty łańcuch dowodzenia od Vichy do FN. Istniały jednak udokumentowane ciągłości ludzi, publikacji, symboli i pamięci. Badanie ich pozwala uniknąć dwóch fałszów: tezy, że powojenna partia była identyczna z faszyzmem okupacyjnym, oraz tezy, że narodziła się bez historii jako zwyczajny protest wyborczy.

Najważniejszym czynnikiem tego okresu była dekolonizacja. To Algieria połączyła pokolenie kolaboracyjne z młodymi aktywistami, nauczyła terroru OAS, stworzyła diasporę pieds-noirs i przesunęła rasową politykę z utraconego imperium do metropolitalnego sporu o imigrację. W 1972 roku te doświadczenia weszły do wspólnej partii.