Imperium nie było dodatkiem do faszyzmu

Włoski faszyzm bywa opowiadany przede wszystkim przez marsz na Rzym, korporacjonizm, kult Duce i relacje z Hitlerem. Afryka pojawia się wówczas jako poboczna przygoda kończąca się militarną klęską. Taka perspektywa odtwarza hierarchię stworzoną przez sam reżim: cierpienie mieszkańców kolonii pozostaje poza właściwą historią Europy, choć to właśnie w Libii i Etiopii faszystowskie państwo realizowało na wielką skalę projekty deportacji, obozów, segregacji, osadnictwa i przemocy rasowej.1

Imperium spełniało kilka funkcji jednocześnie. Miało dowodzić, że Włochy stały się wielkim mocarstwem; dostarczać przestrzeni osadniczej dla rzekomego „nadmiaru” ludności; wychowywać wojowniczy naród; pomścić klęskę pod Aduą z 1896 roku; rozwiązywać konflikty społeczne przez ekspansję; wreszcie — tworzyć hierarchię, w której włoska tożsamość była definiowana przez panowanie nad ludami uznanymi za niższe.2

Kwalifikacja: włoski kolonializm powstał przed faszyzmem, ale reżim Mussoliniego zradykalizował jego przemoc, usunął polityczne hamulce i połączył podbój z totalizującym projektem narodowo-rasowym. W Libii badacze spierają się o kategorię ludobójstwa; bezsporne są masowe deportacje, obozy koncentracyjne, egzekucje i niszczenie podstaw życia. W Etiopii Włochy prowadziły wojnę agresywną, używały broni chemicznej i dokonywały masowych represji.

Kolonie państwa liberalnego

Włochy zajęły wybrzeża Erytrei pod koniec XIX wieku i utworzyły kolonię w 1890 roku. Rozwijały także posiadłości w Somalii. Próba narzucenia protektoratu Etiopii zakończyła się zwycięstwem cesarza Menelika II pod Aduą 1 marca 1896 roku. Porażka obaliła rząd Francesca Crispiego i ograniczyła ekspansję, lecz nie zakończyła imperialnych aspiracji.3

W 1911 roku rząd Giovanniego Giolittiego zaatakował Imperium Osmańskie, zajmując Trypolitanię i Cyrenajkę. Propaganda przedstawiała Libię jako pustą, żyzną ziemię czekającą na włoską pracę. W rzeczywistości żyły tam społeczności miejskie, rolnicze, pasterskie i koczownicze, posiadające własne struktury polityczne, religijne oraz gospodarcze. Opór rozpoczął się podczas inwazji i trwał z przerwami przez następne dwie dekady.4

Przemoc kolonialna nie zaczęła się 28 października 1922 roku. Już w 1911 roku po ataku na włoskie oddziały w oazie Sciara Sciat żołnierze przeprowadzili rozległe represje wobec ludności Trypolisu, a tysiące Libijczyków deportowano na wyspy i do więzień we Włoszech. Parlament, prasa i rywalizacja partyjna mogły ujawniać nadużycia, nie powstrzymały jednak samego podboju.5

Co faszyzm zmienił w kolonialnej przemocy

Po pierwszej wojnie światowej kontrola Włoch obejmowała przede wszystkim wybrzeża. Faszyści nazwali kolejną kampanię „rekonkwistą”, sugerując odzyskiwanie prawowitego terytorium. W praktyce była to wojna o podporządkowanie społeczności, które nie uznawały włoskiej suwerenności. W Trypolitanii dowodzili między innymi Giuseppe Volpi i Rodolfo Graziani; w Cyrenajce centralnym przeciwnikiem stał się ruch sanusijja i oddziały Umara al-Muchtara.6

Różnica wobec epoki liberalnej nie polegała na nagłym pojawieniu się rasizmu. Zmieniła się zdolność państwa do prowadzenia długiej wojny bez publicznej kontroli. Dyktatura zlikwidowała wolną opozycję, podporządkowała prasę i zamieniła kolonię w miejsce demonstracji faszystowskiej woli. Dowódcy mogli traktować całą ludność jako zaplecze partyzantów, a cele polityczne ustalano w języku ostatecznej „pacyfikacji”.7

Cyrenajka: deportacja społeczeństwa

Gdy mobilne oddziały al-Muchtara korzystały ze wsparcia i schronienia miejscowej ludności, władze podjęły decyzję o rozdzieleniu partyzantów od społeczności. Od 1930 roku dziesiątki tysięcy mieszkańców Dżabal al-Achdar i terenów półkoczowniczych zmuszono do marszu do obozów na wybrzeżu oraz w głębi kontrolowanego obszaru. Zabierano stada, niszczono lub opuszczano gospodarstwa, przerywano szlaki migracji.8

Obozy takie jak Soluch, El Agheila, Sidi Ahmed el-Magrun i Al-Abiar nie były ośrodkami planowej eksterminacji na wzór późniejszych nazistowskich obozów zagłady. Były jednak instrumentem koncentracji i społecznego wyniszczenia. Przeludnienie, niedożywienie, choroby, brak wody oraz utrata zwierząt powodowały masową śmierć. Dokładna liczba deportowanych i ofiar różni się między badaczami, między innymi z powodu niepełnej dokumentacji i sporu o liczebność ludności przed wojną.9

Na granicy z Egiptem zbudowano setki kilometrów zasieków, aby odciąć dostawy i drogi ucieczki. Lotnictwo, samochody pancerne i kolumny mobilne umożliwiały kontrolę nad przestrzenią większą, niż pozwalały wcześniejsze garnizony. Technologia nie zastąpiła terroru: zwiększyła zdolność administracji do przesuwania całych społeczności.

Umar al-Muchtar został schwytany we wrześniu 1931 roku. Sąd specjalny skazał go po krótkiej rozprawie, a egzekucję przeprowadzono publicznie w obozie Soluch wobec zgromadzonych więźniów. Miała złamać opór przez widowisko suwerenności. W pamięci libijskiej al-Muchtar stał się symbolem walki antykolonialnej; włoska propaganda przedstawiała jego śmierć jako zamknięcie „pacyfikacji”.10

Czy w Libii doszło do ludobójstwa

Ali Abdullatif Ahmida używa kategorii ludobójstwa, wskazując na zamiar zniszczenia podstaw życia i znacznej części społeczeństwa Cyrenajki przez deportację, głód, obozy oraz egzekucje. Inni historycy wolą pojęcia wojny kolonialnej, masowej zbrodni lub polityki koncentracji, argumentując, że celem władz było wymuszenie podporządkowania i przejęcie ziemi, a nie biologiczne zniszczenie wszystkich Libijczyków jako grupy.11

Spór nie powinien działać jak wybór między „ludobójstwem” a niewinnością. Ocena musi oddzielać trzy pytania: co zrobiono, jaki był zamiar władz oraz która kwalifikacja prawno-historyczna najlepiej opisuje te działania. Niezależnie od odpowiedzi na trzecie pytanie, deportacja ludności cywilnej do śmiercionośnych obozów i świadome niszczenie jej gospodarki były zbrodniami masowymi.

Osadnictwo i „czwarte wybrzeże”

Po zdławieniu oporu reżim zwiększył osadnictwo. Libia miała stać się quarta sponda — „czwartym wybrzeżem” Włoch. Budowano drogi, gospodarstwa, miasta i infrastrukturę przeznaczoną przede wszystkim dla kolonistów. W 1938 roku zorganizowany konwój „dwudziestu tysięcy” osadników miał pokazać, że państwo potrafi planowo przesuwać ludność i przekształcać pustynię.12

Modernizacyjny obraz wymaga pytania o własność. Ziemia przydzielana Włochom nie była ziemią niczyją; jej przejęcie następowało po wojnie, deportacjach i rozbiciu dawnych sposobów użytkowania. Droga lub studnia mogła służyć również miejscowej ludności, lecz system inwestycji utrwalał hierarchię obywatelstwa oraz dostępów.

W 1939 roku przyłączono cztery nadmorskie prowincje Libii do metropolitalnych Włoch. Nie oznaczało to równości Libijczyków. Różne kategorie prawne, ograniczone formy obywatelstwa i instytucje wyznaniowe miały produkować lojalnych poddanych bez dopuszczenia ich do pełnej wspólnoty politycznej.13

Etiopia: wojna agresywna

3 października 1935 roku wojska włoskie wkroczyły do Etiopii z Erytrei i Somalii bez legalnej podstawy samoobrony. Incydent graniczny w Ual-Ual posłużył jako pretekst do przygotowywanej inwazji. Etiopia należała do Ligi Narodów; jej cesarz Hajle Sellasje apelował do organizacji o obronę systemu bezpieczeństwa zbiorowego.14

Mussolini potrzebował zwycięstwa, które pomści Aduę, skonsoliduje poparcie i stworzy imperium. Wielka mobilizacja propagandowa przedstawiała sankcje Ligi jako próbę odebrania „proletariackiemu narodowi” prawa do rozwoju. Wojna pozwalała reżimowi organizować zbiórki, rytuały i konsumpcyjne wyrzeczenia jako dowody jedności.

Etiopska armia była liczna, ale nierówno uzbrojona i słabiej zaopatrzona. Włochy używały lotnictwa, artylerii, czołgów oraz rozbudowanej logistyki. Zdobycie Addis Abeby w maju 1936 roku umożliwiło proklamowanie imperium, lecz nie zakończyło oporu na znacznym obszarze kraju.15

Iperyt i wojna bez ograniczeń

Włoskie siły używały iperytu, zrzucając bomby chemiczne i rozpylając środek z samolotów. Atakowano oddziały, szlaki odwrotu, przeprawy i obszary zaplecza. Broń chemiczna zwiększała przewagę technologiczną i działała terrorystycznie na ludzi pozbawionych ochrony oraz skutecznej pomocy medycznej.16

Użycie gazu naruszało zobowiązania wynikające z protokołu genewskiego z 1925 roku. Reżim zaprzeczał oskarżeniom, a po wojnie publiczna pamięć we Włoszech długo spychała temat na margines. Dokumentacja rozkazów i relacje ofiar nie pozostawiają dziś poważnej podstawy do kwestionowania samego faktu użycia broni chemicznej.17

Nie każdy etiopski zgon można przypisać gazowi, a propagandowe liczby stron wymagają krytyki. Niepewność statystyczna nie osłabia odpowiedzialności dowódczej: decyzje zapadały na najwyższym szczeblu, a użycie nie było pojedynczym wybrykiem lokalnego oddziału.

Okupacja, opór i Yekatit 12

Po zajęciu stolicy Włochy nie kontrolowały równomiernie całej Etiopii. Partyzantka i lokalny opór trwały, a okupanci łączyli operacje wojskowe z próbami kooptacji elit, rozbudową dróg, segregacją i represjami. 19 lutego 1937 roku Abraha Deboch i Mogus Asgedom przeprowadzili zamach na wicekróla Rodolfa Grazianiego w Addis Abebie.18

Odpowiedzią była masakra znana jako Yekatit 12. Faszystowscy działacze, żołnierze, policjanci i włoscy cywile zabijali mieszkańców, palili domy i dokonywali grabieży. Następnie represje skierowano przeciw etiopskiej inteligencji i osobom podejrzewanym o związki z oporem. Ian Campbell szacuje skalę śmierci w stolicy i dalszych represjach znacznie wyżej niż część wcześniejszej historiografii; dokładna liczba pozostaje dyskutowana, lecz charakter zorganizowanego pogromu jest dobrze udokumentowany.19

Masakra pokazuje relację między aparatem a mobilizowaną społecznością kolonistów. Przemoc nie była tylko tajną operacją policji. Propaganda, rasizm i bezkarność stworzyły sytuację, w której zwykli zwolennicy reżimu mogli uczestniczyć w zabijaniu ludzi oznaczonych jako zbiorowy wróg.

Debre Libanos

Władze uznały klasztor Debre Libanos, centralne miejsce etiopskiego chrześcijaństwa, za zaplecze spisku. W maju 1937 roku oddziały pod dowództwem generała Pietra Malettiego dokonały masowych egzekucji mnichów, duchownych, diakonów i pielgrzymów. Rozkazy pochodziły od Grazianiego, a operacja wpisywała się w próbę złamania instytucji zdolnych podtrzymywać wspólnotę oraz opór.20

Badania Iana Campbella i źródła etiopskie zwiększyły szacunki ofiar w stosunku do wcześniejszych ustaleń. Różnice w liczbach wynikają z rozproszenia miejsc egzekucji, kategorii zabitych i charakteru dokumentacji. Nie zmieniają istoty wydarzenia: była to zaplanowana masakra osób, wobec których nie przeprowadzono indywidualnego postępowania dowodowego.

Rasowa przestrzeń Włoskiej Afryki Wschodniej

Erytreę, Somalię i okupowaną Etiopię połączono jako Afrykę Wschodnią Włoską. Administracja różnicowała grupy etniczne i religijne, próbowała wykorzystywać konflikty oraz budowała przestrzeń segregowaną. Włoscy osadnicy mieli zajmować pozycję politycznej i rasowej warstwy nadrzędnej.21

Reżim coraz ostrzej zwalczał związki seksualne i rodzinne między Włochami a Afrykankami. Praktyka madamato — dłuższych relacji kolonialnych o nierównej pozycji stron — została prawnie zakazana, a ustawodawstwo z 1937 i 1940 roku penalizowało relacje określane jako naruszające „prestiż rasy”. Dzieci pochodzące z takich związków umieszczano w niepewnych kategoriach prawnych.22

Kolonialny rasizm nie był identyczny z nazistowskim antysemityzmem ani z planem Zagłady. Tworzył jednak praktyczne laboratorium segregacji, obywatelstwa o różnych stopniach i ochrony biologicznej wspólnoty kolonizatorów. Gdy w 1938 roku państwo wykluczyło włoskich Żydów, język „obrony rasy” miał już administracyjne zastosowania w Afryce.23

Ustawy antyżydowskie i wewnętrzna kolonizacja wspólnoty

Manifest rasistowskich naukowców z lipca 1938 roku oraz kolejne dekrety odsunęły Żydów od szkół, uniwersytetów, wojska, urzędów i wielu form własności. Państwo, które wcześniej dopuszczało Żydów do PNF i administracji, przedefiniowało ich jako element nienależący do narodu.24

Sojusz z Hitlerem przyspieszył radykalizację, ale wyjaśnienie wyłącznie „niemieckim naciskiem” zdejmuje odpowiedzialność z włoskich instytucji. Ustawy przygotowali, uchwalili, ogłosili i wykonywali Włosi. Kolonialny projekt imperium, demograficzna obsesja oraz ambicja stworzenia nowego człowieka stanowiły rodzimy kontekst tej decyzji.25

Po utworzeniu Republiki Społecznej Włoskiej w 1943 roku Żydów uznano za cudzoziemców należących do wrogiej narodowości. Włoska policja i faszyści uczestniczyli w aresztowaniach, konfiskatach oraz przekazywaniu ludzi niemieckiemu aparatowi deportacji. Okres 1938–1943 nie był więc niewinną dyskryminacją oddzieloną przepaścią od późniejszej przemocy: stworzył rejestry, wykluczenie i administracyjne nawyki potrzebne prześladowcom.26

Bałkany: imperium europejskie

Włoska agresja na Albanię w 1939 roku i udział w rozbiorze Jugosławii oraz okupacji Grecji rozszerzyły imperium na Europę. Władze okupacyjne różniły się między strefami i nie realizowały wszędzie jednej polityki. Stosowały jednak internowania, palenie wsi, rozstrzeliwanie zakładników, przesiedlenia i represje wobec ludności podejrzewanej o pomoc partyzantom.27

Obóz na wyspie Rab, włoskie obozy internowania i operacje w Słowenii przeczą mitowi, że włoski żołnierz był z natury łagodnym przeciwieństwem Niemca. W niektórych strefach włoskie władze chroniły Żydów przed żądaniami ustaszy lub Niemców; fakt ten trzeba odnotować. Nie unieważnia on zbrodni wobec Słoweńców, Chorwatów, Greków, Etiopczyków czy Libijczyków ani późniejszego udziału RSI w Zagładzie.28

Porównanie musi zatem dotyczyć konkretnych polityk, nie narodowych charakterów. Ten sam aparat mógł blokować jedną kategorię prześladowania ze względu na interes okupacyjny, a prowadzić inną formę masowej represji.

Upadek imperium i uniknięte rozliczenie

Włoska Afryka Wschodnia upadła w 1941 roku, Libia została utracona w 1943, a wraz z kapitulacją faszystowskiego państwa zniknęła realna możliwość odbudowy imperium. Etiopia domagała się wydania włoskich dowódców. Nie doszło jednak do międzynarodowego procesu porównywalnego z Norymbergą.29

Zimna wojna, zmiana sojuszy, interesy nowego państwa włoskiego i mit „dobrego Włocha” sprzyjały ciągłości kadr oraz zapomnieniu. Rodolfo Graziani został osądzony we Włoszech głównie za współpracę z Niemcami w RSI, nie za masową przemoc w Afryce; odbył niewielką część kary i został honorowym przewodniczącym neofaszystowskiego MSI.30

Kolonialne zbiory, pomniki, nazwy ulic i podręczniki długo przedstawiały imperium przez budowę dróg oraz „cywilizację”, a nie przez perspektywę podbitych. Od lat siedemdziesiątych prace Angelo Del Boca, Giorgia Rochata, Nicoli Labanki i badaczy afrykańskich stopniowo rozbijały publiczne zaprzeczanie użyciu gazu i marginalizowanie zbrodni.31

Mit Italiani brava gente

Formuła „Włosi — dobrzy ludzie” nie jest po prostu twierdzeniem, że każdy Włoch był sprawcą albo że nie istniała pomoc udzielana ofiarom. To narodowa opowieść porównawcza: winę za wojnę i Zagładę przenosi na Niemców, faszyzm przedstawia jako teatr narzucony biernemu społeczeństwu, a kolonializm jako łagodną modernizację.32

Mit działa przez dobór skali. Jeśli jedynym punktem odniesienia jest Auschwitz, obóz w El Agheila może wydać się „nie dość” zbrodniczy; jeśli porównuje się okupację włoską tylko z niemiecką, z pola widzenia znikają spalona wieś i rozstrzelany zakładnik. Historia porównawcza powinna wyjaśniać różnice mechanizmów, nie zamieniać największej zbrodni w alibi dla mniejszych.

Bilans: od kolonii do państwa rasowego

Włoski przypadek pokazuje ciągłość i radykalizację. Liberalne państwo rozpoczęło podboje, używało przemocy i tworzyło nierówne obywatelstwo. Faszyzm przejął te zasoby, usunął pluralistyczne ograniczenia i uczynił imperium narzędziem przebudowy Włochów. W Afryce stworzył praktyki koncentracji ludności, osadnictwa, segregacji i prawnej ochrony „rasy”, które następnie splotły się z antysemickim zwrotem w metropolii.

Nie oznacza to, że każda polityka kolonialna automatycznie prowadzi do faszyzmu. Oznacza, że historia reżimu bez kolonii jest niepełna. Faszyzm nie tylko mówił Włochom, kim mają się stać. Pokazywał im również ludzi, nad którymi mieli panować, których ziemię mogli przejąć i których śmierć wolno było usunąć z narodowej pamięci.