RN, identytaryści i Reconquête

Nowa epoka: normalizacja i pluralizacja

Objęcie Frontu Narodowego przez Marine Le Pen w styczniu 2011 roku rozpoczęło przyspieszoną dédiabolisation: próbę przekształcenia partii kojarzonej z kolaborantami, negacjonizmem i prowokacjami jej ojca w siłę zdolną do rządzenia. Strategia nie polegała wyłącznie na zmianie reklamy. Zmieniono część kadr, języka, polityki gospodarczej i sojuszy międzynarodowych. Zachowano jednak rdzeń natywistyczny: pierwszeństwo narodowe, restrykcję imigracji oraz przekonanie, że naród kulturowy powinien odzyskać kontrolę nad prawem.¹

Równolegle scena po prawej stronie RN stała się bardziej różnorodna. Identyitaryści prowadzili spektakularne akcje przeciw imigracji i islamowi; tradycjonaliści podtrzymywali Action française oraz katolicki integryzm; grupy typu Bastion social tworzyły lokale i pomoc „tylko dla swoich”; Éric Zemmour założył Reconquête, oferując radykalizm kulturowy elitarniejszemu elektoratowi.

Nie wszystkie te nurty są faszystowskie. RN i Reconquête klasyfikuje się w badaniach najczęściej jako populistyczną radykalną prawicę; jawni neofaszyści i neonaziści funkcjonują w mniejszych grupach. Pojęcie faszyzacji pozostaje użyteczne do analizy procesu, jeśli nie zastępuje precyzyjnych kategorii.

Dédiabolisation: cele i narzędzia

Marine Le Pen chciała obniżyć koszt społeczny głosowania na FN i zdolność przeciwników do budowy „frontu republikańskiego”. Ograniczała biologiczny rasizm oraz antysemickie kody, eksponowała świeckość, prawa kobiet i sprzeciw wobec islamizmu. Partia przedstawiała się jako obrońca republiki przed wspólnotowością.²

Przesunięcie od antysemityzmu ku islamofobicznemu natywizmowi nie oznacza prostej zamiany jednej grupy na drugą. Francuscy Żydzi są obywatelami, społeczność muzułmańska jest wewnętrznie zróżnicowana, a krytyka religii może być legalnym elementem laickiej debaty. Radykalizacja następuje wtedy, gdy muzułmanów traktuje się zbiorowo jako obcy blok, przypisuje im ukryty plan podboju i odmawia pełnej francuskości niezależnie od obywatelstwa.

Normalizacja obejmowała profesjonalizację komunikacji, młodsze kadry, szkolenia oraz obecność w mediach. Nie usuwała rodzinnego charakteru przywództwa ani konfliktu między potrzebą zachowania radykalnego elektoratu i zdobycia umiarkowanych wyborców.

Zerwanie z Jean-Marie Le Penem

Jean-Marie Le Pen powtarzał relatywizujące wypowiedzi o komorach gazowych i bronił marszałka Pétaina. W 2015 roku konflikt z córką doprowadził do zawieszenia, a następnie wykluczenia go z partii. Sądowe spory dotyczyły procedury i honorowego przewodnictwa.³

Wykluczenie było realnym rozłamem rodzinnym i politycznym. Partia publicznie wyznaczyła granicę wobec negacjonistycznych prowokacji. Nie zmienia to faktu, że przez dziesięciolecia tolerowała je u przewodniczącego, a wielu działaczy weszło do polityki dzięki niemu.

Analiza nie musi wybierać między „nic się nie zmieniło” a „narodziła się całkiem nowa partia”. Zmiana norm publicznych oraz strategii była istotna; ciągłość organizacji, programu preferencji narodowej i części kadr także.

Program socjalny i państwo ochronne

Pod Marine Le Pen partia przesunęła akcent z wolnorynkowych propozycji lat osiemdziesiątych ku ochronie socjalnej, usługom publicznym i sprzeciwowi wobec części skutków globalizacji. Państwo miało bronić siły nabywczej, emerytur i przemysłu — przede wszystkim dla obywateli francuskich.⁴

Ta kombinacja bywa nazywana welfare chauvinism: poparcie dla redystrybucji połączone z ograniczeniem wspólnoty beneficjentów. Nie jest socjalizmem, ponieważ nie czyni równości klasowej zasadą uniwersalną; nie jest też klasycznym liberalizmem. Łączy bezpieczeństwo ekonomiczne z granicą narodową.

Program zmieniał się w odpowiedzi na elektorat i wiarygodność finansową. Partia łagodziła pomysły wyjścia z euro, różnicowała wiek emerytalny i po 2024 roku ponownie przesuwała część propozycji gospodarczych w prawo. Elastyczność pomaga zdobywać głosy, ale rodzi pytanie o stabilność projektu rządzenia.

Preferencja narodowa po zmianie nazwy

RN nadal proponuje pierwszeństwo obywateli w dostępie do świadczeń, mieszkań socjalnych lub zatrudnienia oraz ograniczanie praw cudzoziemców. Termin „priorytet narodowy” bywa używany zamiast obciążonej „preferencji”, lecz mechanizm pozostaje różnicowaniem praw według narodowości.⁵

Partia chce także utrudnić nabywanie obywatelstwa przez urodzenie i zwiększyć deportacje cudzoziemców. Spór konstytucyjny dotyczy równości, prawa europejskiego i tego, czy referendum może posłużyć do ominięcia gwarancji prawnych.

Nie jest to nazistowskie obywatelstwo rasowe: formalnym kryterium bywa narodowość, a partia działa w wyborach. W praktyce dyskurs o „Francuzach z papieru” i podejrzewanie ludzi urodzonych we Francji na podstawie nazwiska mogą przesuwać granicę od statusu prawnego ku etniczności.

Wybory 2012 i budowa dwubiegunowości

Marine Le Pen zdobyła 17,9 procent głosów w pierwszej turze wyborów prezydenckich 2012 roku, najlepszy dotąd wynik partii. Strategia miała uczynić FN trzecim biegunem między lewicą i prawicą, zdolnym przejąć rozczarowanych z obu stron.⁶

Florian Philippot, wywodzący się z republikańskiego suwerenizmu, nadawał programowi etatystyczny i antyunijny charakter. Eksponował świeckość, usługi publiczne oraz wyjście z euro. Ten kierunek ścierał się z tożsamościowym oraz bardziej liberalnym gospodarczo skrzydłem południowym skupionym wokół Marion Maréchal-Le Pen.

Partia rosła w wyborach lokalnych i europejskich. W 2014 roku wygrała francuskie głosowanie do Parlamentu Europejskiego, a jej merowie objęli kolejne miasta. Samorządowa obecność dawała możliwość normalizacji przez codzienne zarządzanie.

Frexit, Rosja i granice wiarygodności

FN krytykował Unię Europejską jako narzędzie globalizacji i utraty suwerenności. Propozycja wyjścia z euro okazała się jednak kosztowna wśród starszych oraz oszczędzających wyborców. Po debacie prezydenckiej 2017 roku i porażce Marine Le Pen partia stopniowo porzuciła Frexit na rzecz zmiany Unii od wewnątrz.⁷

Relacje z Rosją obejmowały ideologiczną sympatię dla suwerenizmu Władimira Putina, uznanie aneksji Krymu oraz finansowanie. W 2014 roku FN otrzymał kredyt od First Czech-Russian Bank po trudnościach z uzyskaniem finansowania we Francji. Kredyt nie dowodzi automatycznego sterowania partią, ale tworzył konflikt interesów i polityczny problem przejrzystości.

Po pełnoskalowej inwazji Rosji na Ukrainę w 2022 roku RN potępił atak i poparł część pomocy, starając się zdystansować od wcześniejszych ocen. Sprzeciw wobec sankcji lub dostaw niektórych rodzajów broni pozostawał przedmiotem debaty. Każde stanowisko należy oceniać w konkretnym czasie, nie przez ponadczasową etykietę „prorosyjskości”.

Génération identitaire: estetyka działania

Bloc identitaire powstał po rozwiązaniu Unité radicale w 2002 roku. Jego młodzieżowe skrzydło Génération identitaire zdobyło rozgłos w 2012 roku, zajmując budowę meczetu w Poitiers. Akcja nawiązywała do bitwy z 732 roku i przedstawiała islam jako powracającego najeźdźcę.⁸

Identyitaryści organizowali blokady granic w Alpach, protesty przeciw migrantom, okupacje i kampanie internetowe. Krótka, wizualna akcja przeznaczona dla mediów zastępowała tradycyjną masową demonstrację. Ruch był częścią transnarodowej sieci Generation Identity.

Ideologia opierała się na etnopluralizmie, teorii „wielkiej wymiany” oraz obronie europejskiej cywilizacji. Deklarowane prawo wszystkich kultur do odrębności prowadziło do postulatu terytorialnego wykluczenia i „remigracji”. Ruch klasyfikuje się jako radykalny identytaryzm etnonacjonalistyczny, z genealogią w Nowej Prawicy i nacjonalizmie rewolucyjnym.

Rozwiązanie Génération identitaire

Rząd rozwiązał Génération identitaire w marcu 2021 roku. Conseil d’État odmówiła zawieszenia dekretu, wskazując, że organizacja propagowała ideologię podżegającą do nienawiści i przemocy wobec cudzoziemców oraz muzułmanów, a przez formę i działania przedstawiała się jako zastępstwo rzekomo niewydolnych sił porządkowych.⁹

Rozwiązanie administracyjne nie oznacza automatycznej odpowiedzialności karnej każdego członka. Francuskie prawo wymaga proporcjonalności i wiąże delegalizację z konkretnymi przesłankami: prywatną milicją, prowokowaniem przemocy lub dyskryminacji.

Kadry i idee nie zniknęły z dekretem. Byli działacze przeszli do mediów, Reconquête, lokalnych stowarzyszeń lub nowych inicjatyw. To typowy problem polityki rozwiązań: ogranicza markę oraz infrastrukturę, lecz nie usuwa sieci społecznej.

Teoria „wielkiej wymiany”

Pisarz Renaud Camus spopularyzował pojęcie grand remplacement, według którego europejska ludność ma być zastępowana przez imigrację, szczególnie muzułmańską, przy współudziale elit. Formuła zamienia zmiany demograficzne i migrację w celowy, jednokierunkowy proces podboju.¹⁰

Teoria jest spiskowa, gdy zakłada ukrytego organizatora lub intencjonalny projekt zastąpienia. Może istnieć w wersji zawoalowanej, mówiącej o „mechanizmie” bez jednego centrum. W obu przypadkach redukuje ludzi do bloków reprodukcyjnych i odbiera obywatelom o imigracyjnym pochodzeniu zdolność bycia częścią narodu.

„Wielka wymiana” krąży międzynarodowo i pojawiała się w manifestach terrorystów w Christchurch, El Paso i Buffalo. Nie znaczy to, że każdy używający hasła planuje przemoc. Pokazuje, że obraz egzystencjalnej inwazji może legitymizować przemoc jako rzekomą samoobronę.

Action française współcześnie

Action française przetrwała jako mały ruch monarchistyczny, nacjonalistyczny i kontrrewolucyjny. Prowadzi szkolenia, obozy, wydawnictwa, manifestacje ku czci Joanny d’Arc i akcje studenckie. Jej publiczny wpływ jest nieporównywalny z pierwszą połową XX wieku, ale ciągłość nazwy oraz doktryny Maurrasa jest wyjątkowa.¹¹

Ruch odróżnia się od RN monarchizmem i programowym odrzuceniem republiki. Może współdziałać z innymi nurtami w protestach przeciw imigracji lub zmianom obyczajowym, zachowując własny projekt ustrojowy.

Klasyfikacja jako monarchistyczna skrajna prawica kontrrewolucyjna jest precyzyjniejsza niż automatyczne „neofaszyzm”. Historyczne pierwszeństwo wobec faszyzmu, katolicko-monarchiczny cel i niewielka forma kadrowa pozostają ważnymi różnicami, choć nacjonalizm integralny, antysemickie dziedzictwo i przemoc aktywistów należą do oceny.

Œuvre française i Jeunesses nationalistes

Œuvre française Pierre’a Sidosa działała od 1968 roku jako pétainowski, antysemicki i korporacyjny ruch nacjonalistyczny. Po śmierci założyciela główną rolę przejął Yvan Benedetti, wcześniej związany również z FN. Alexandre Gabriac, usunięty z partii Marine Le Pen po publikacji zdjęcia z nazistowskim pozdrowieniem, kierował Jeunesses nationalistes.²⁸

Obie organizacje rozwiązano dekretami w lipcu 2013 roku. W przypadku Œuvre rząd wskazywał na hierarchię rasową, jawne deklaracje antyżydowskie, kult Pétaina i Brasillacha, używanie franciszki Vichy oraz paramilitarne obozy szkolące „żołnierzy politycznych”. Conseil d’État w 2014 roku utrzymała rozwiązania, uznając między innymi charakter prywatnej milicji i powagę zagrożeń dla porządku publicznego.²⁹

Dekret nie przerwał aktywności ludzi. Benedetti i współpracownicy działali przez stronę Jeune Nation, listy wyborcze i Parti nationaliste. To środowisko należy klasyfikować jako pétainowski, antysemicki neofaszyzm francuskiego nacjonalizmu, odrębny zarówno od monarchistycznej Action française, jak i wyborczego RN.

Civitas: katolicki integryzm polityczny

Civitas wyrosła z katolickiego integryzmu związanego ze środowiskami sprzeciwiającymi się Soborowi Watykańskiemu II. Organizowała kampanie przeciw przedstawieniom uznawanym za bluźniercze, małżeństwom jednopłciowym, aborcji i „ideologii gender”. Z czasem przekształciła się w partię polityczną, głosząc narodową i chrześcijańską przebudowę Francji.³⁰

Nie należy utożsamiać Civitas z całym ruchem przeciw małżeństwom jednopłciowym ani z katolicyzmem tradycjonalistycznym. Wyróżniały ją integralistyczny projekt podporządkowania polityki doktrynie religijnej, związki ze skrajną prawicą, antyrepublikańskie wypowiedzi i coraz bardziej otwarty antysemityzm.

Rząd rozwiązał stowarzyszenie w październiku 2023 roku. Conseil d’État w grudniu 2024 roku utrzymała dekret w części opartej na szerzeniu idei uzasadniających dyskryminację, nienawiść lub przemoc wobec Żydów, muzułmanów, cudzoziemców, osób homoseksualnych i transpłciowych. Sąd zaznaczył zarazem, że nie wykazano, aby Civitas dążyła siłą do obalenia republikańskiej formy rządu — ważne rozróżnienie między wrogą ideologią i prawną przesłanką przemocowego zamachu.³¹

Alain Soral, Égalité & Réconciliation i Dieudonné

Alain Soral przeszedł od środowisk komunistycznych i medialnej publicystyki do Frontu Narodowego, w którym zasiadał w komitecie centralnym. W 2007 roku założył Égalité & Réconciliation. Organizacja deklarowała „lewicę pracy i prawicę wartości”, próbując połączyć nacjonalizm społeczny, antyliberalizm, część odbiorców o imigracyjnym pochodzeniu oraz spiskowy antysyjonizm.³²

W praktyce Żydzi byli przedstawiani jako uprzywilejowana grupa kontrolująca media, finanse i pamięć historyczną. Soral budował internetową kontrpubliczność przez nagrania, wydawnictwo Kontre Kulture i sieć lokalną. Środowisko różniło się od białego identytaryzmu: proponowało sojusz „Francuzów rodzimych” i części potomków imigrantów przeciw wspólnemu żydowskiemu wrogowi.

Sojusz z komikiem Dieudonné M’balą M’balą zwiększył zasięg. Gest quenelle, występy i lista wyborcza „antysyjonistyczna” tworzyły kulturę prowokacji, w której obrona przed zarzutem antysemityzmu polegała na nazywaniu treści wyłącznie krytyką Izraela. Sądy wielokrotnie skazywały obu za konkretne wypowiedzi; Conseil d’État w 2014 roku dopuściła prewencyjne zakazanie spektaklu Dieudonné ze względu na poważne zagrożenie godności człowieka i porządku publicznego.³³

Égalité & Réconciliation nie jest klasyczną partią faszystowską ani organizacją białej supremacji. To sieciowa skrajna prawica spiskowo-antysemicka, która miesza język społeczny, suwerenizm, maskulinistyczny antyfeminizm oraz wybiórczy antyimperializm. Jej znaczenie leży w dotarciu do publiczności innej niż tradycyjny katolicki lub etniczny nacjonalizm.

Zouaves Paris, odrodzony GUD i przemoc uliczna

Zouaves Paris wyłonili się około 2018 roku z młodego środowiska GUD i radykalnych grup paryskich. Uczestniczyli w bójkach z antyfaszystami, przemocy podczas protestów „żółtych kamizelek” i ataku na działaczy SOS Racisme podczas wiecu Zemmoura w Villepinte. Rząd rozwiązał grupę w styczniu 2022 roku, wskazując na powtarzalne użycie przemocy wobec przeciwników i policji.³⁴

GUD Paris ponownie publicznie działał od 2022 roku. W czerwcu 2024 roku został rozwiązany. Dekret wymieniał promowanie „samoobrony” przeciw lewicy i cudzoziemcom, napady na studentów, broń znalezioną przy aktywistach oraz udział członka w homofobicznej napaści. Była to aktualna odsłona nacjonalistyczno-rewolucyjnego aktywizmu ulicznego, nie organizacja studencka zachowana bez zmian od 1968 roku.³⁵

W maju 2024 roku śmierć młodego działacza w bójce stała się impulsem do marszów skrajnej prawicy i dalszych starć. Każdą sprawę karną trzeba odróżniać od zbiorczej historii organizacji. Udokumentowana powtarzalność przemocy pozwala jednak mówić o środowisku, w którym fizyczna konfrontacja pełni funkcję politycznego szkolenia oraz prestiżu.

La Citadelle, Les Remparts i sieć lokali

La Citadelle w Lille prowadziła prywatny bar określany jako „dom tożsamości”, wykłady, treningi i wydarzenia. Rozwiązano ją w lutym 2024 roku. Conseil d’État utrzymała decyzję w listopadzie, analizując nawoływanie ludzi postrzeganych jako obcy do „powrotu” do rzekomych krajów pochodzenia, dyskryminację i treści związane z przemocowym zapleczem.³⁶

Les Remparts w Lyonie działały wokół lokalu La Traboule i sali bokserskiej Agogé po rozwiązaniu Génération identitaire. Rząd rozwiązał grupę oraz powiązane stowarzyszenie w czerwcu 2024 roku, a Conseil d’État w 2025 roku utrzymała rozwiązanie Les Remparts z uwagi na powtarzalne treści prowokujące do dyskryminacji, nienawiści lub przemocy.³⁷

Lokale pełnią funkcję większą niż miejsce spotkań. Umożliwiają selekcję nowych ludzi, sport, sprzedaż wydawnictw, koncert, pomoc prawną i więź towarzyską. Po rozwiązaniu jednej nazwy infrastruktura oraz relacje mogą przetrwać w innym stowarzyszeniu; jednocześnie sąd wymaga dowodu, zanim przypisze legalnemu właścicielowi wszystkie działania grupy korzystającej z lokalu.

Bastion social i pomoc wykluczająca

Bastion social powstał w 2017 roku z kręgów GUD, wzorując się na włoskiej CasaPound. Otwierał zajęte budynki i lokale w kilku miastach, prowadził zbiórki oraz deklarował pomoc „Francuzom” w potrzebie. Łączył nacjonalizm społeczny z kryterium etnicznej przynależności.¹²

Pomoc była zarazem praktyką i propagandą. Dostarczała żywności wybranym ludziom, budowała wspólnotę aktywistów oraz miała dowodzić, że państwo porzuciło własny naród na rzecz migrantów. Wykluczenie odbiorców według pochodzenia przekształca solidarność w narzędzie hierarchii.

Rząd rozwiązał Bastion social i siedem powiązanych stowarzyszeń w 2019 roku, wskazując na prowokowanie zbrojnych manifestacji, dyskryminacji, nienawiści oraz przemocy. Członkowie tworzyli później lokalne struktury pod innymi nazwami.

Alvarium i lokalne odtworzenia

Alvarium działało w Angers jako identytarne stowarzyszenie z lokalem, wydarzeniami i kampaniami przeciw migracji. Rząd rozwiązał je w 2021 roku. Conseil d’État utrzymała rozwiązanie, uznając między innymi propagowanie nienawiści i legitymizowanie przemocy w kontekście całokształtu działań.¹³

Każdy dekret ma odrębne uzasadnienie i podlega kontroli sądu. Nie należy używać samego rozwiązania jako ogólnego dowodu „faszyzmu”. Jest ono źródłem informacji o prawnie stwierdzonych działaniach, nie pełną klasyfikacją historyczną.

Przemoc i śmierć Clémenta Mérica

5 czerwca 2013 roku w Paryżu podczas starcia młodych antyfaszystów ze skinheadami zmarł Clément Méric. Cios zadał Esteban Morillo, związany ze środowiskiem Troisième Voie i JNR; został skazany, a kwalifikacja oraz kary zmieniały się w kolejnych instancjach.¹⁴

Rząd rozwiązał Troisième Voie, Jeunesses nationalistes révolutionnaires i powiązane struktury Serge’a Ayouba. Conseil d’État kontrolował podstawy prawne. Śmierć Mérica stała się symbolem przemocy skrajnej prawicy, lecz rekonstrukcja sądowa wymaga odróżnienia spontanicznego spotkania i bójki od wcześniej zaplanowanego morderstwa.

Przypadek pokazuje, że subkultura uliczna nie zniknęła wraz z wyborczym sukcesem RN. Działała w osobnych organizacjach, których relacje personalne z szerszą sceną były realne, ale nie oznaczały formalnego dowodzenia przez partię.

Fdesouche, media i cyfrowa kontrpubliczność

Blog Fdesouche oraz sieć prawicowych stron tworzyły codzienny wybór informacji o przestępczości, islamie, migracji i konfliktach kulturowych. Selekcja prawdziwych zdarzeń może budować zniekształcony obraz bez publikowania jawnie fałszywej wiadomości: odbiorca widzi nieustający ciąg przypadków potwierdzających jedną tezę.¹⁵

Media społecznościowe zmniejszyły koszt organizacji i pozwoliły omijać tradycyjnych redaktorów. Mem, nagranie z bójki i wyrwany cytat przenoszą emocję szybciej niż program. Jednocześnie otwarte archiwa internetu ułatwiają dokumentowanie wypowiedzi oraz kontaktów.

Cyfrowa scena nie jest jedną organizacją. Obejmuje konserwatystów, libertarian, katolików, identytarystów, jawnych rasistów i ludzi skupionych na jednym temacie. Analiza powinna badać przepływ ram — „wymianę”, „remigrację”, „islamizację” — zamiast wszystkich użytkowników nazywać tym samym.

Éric Zemmour i narodziny Reconquête

Éric Zemmour, długo obecny w prasie i telewizji, zbudował kampanię prezydencką wokół imigracji, islamu, upadku państwa i „wielkiej wymiany”. W grudniu 2021 roku założył partię Reconquête. Przyciągnął część wyborców RN, konserwatywnych klas wyższych, byłych Republikanów oraz identytarną młodzież.¹⁶

Zemmour przedstawia historię Francji jako ciąg asymilacji przerwany przez masową imigrację muzułmańską. Jego obrona Pétaina obejmowała fałszywą tezę, że reżim uratował francuskich Żydów, poświęcając cudzoziemskich; badacze wskazują rolę Vichy w wykluczeniu i deportowaniu również obywateli.

W wyborach 2022 roku zdobył 7,07 procent głosów. Wynik był niższy niż oczekiwania z początku kampanii, ale stworzył trwałą organizację oraz oddzielną ofertę po prawej stronie Marine Le Pen.

Jak politolodzy klasyfikują Zemmoura

Gilles Ivaldi z CEVIPOF umieszcza Zemmoura w paneuropejskiej populistycznej radykalnej prawicy, której rdzeniem są natywizm, autorytaryzm i populizm. Jego wyborcy wykazywali silny antyelitaryzm, restrykcyjne postawy wobec imigracji i kulturowy sprzeciw wobec zmian.¹⁷

Reconquête różni się od RN bardziej liberalnym gospodarczo profilem i dużym udziałem zamożniejszych konserwatystów. Zemmour otwarcie używa terminów i tez, od których Marine Le Pen strategicznie się dystansuje. Partia przyjęła wielu dawnych identytarystów, a Génération Z tworzyła młodzieżowe zaplecze.

Określenie „faszystowski” może być używane w publicznej polemice, ale analitycznie wymagałoby wykazania projektu zniesienia pluralizmu, monopartii i mobilizacyjnej przemocy. Dostępne kryteria trafniej wskazują radykalny populizm natywistyczny z elementami polityki historycznej rehabilitującej Vichy.

Marion Maréchal i konkurencja rodzin

Marion Maréchal, wnuczka Jean-Marie Le Pena, reprezentowała bardziej konserwatywne, katolickie i gospodarczo liberalne skrzydło. Po odejściu z czynnej polityki stworzyła szkołę ISSEP w Lyonie, budując zaplecze kadrowe dla szerokiej prawicy.¹⁸

W 2022 roku poparła Zemmoura i weszła do Reconquête, a w 2024 stanęła na czele jego listy europejskiej. Po wyborach próbowała zbliżenia z RN przed przedterminowymi wyborami parlamentarnymi; Zemmour oskarżył ją o zdradę i wykluczył wraz z innymi eurodeputowanymi.

Konflikt nie jest tylko rodzinną kroniką. Dotyczy strategii: czy radykalna prawica ma jednoczyć się pod dominacją RN, czy utrzymywać bardziej tożsamościową konkurencję zdolną przesuwać cały obóz w prawo.

Zmiana nazwy na Rassemblement national

W 2018 roku Front national przyjął nazwę Rassemblement national. Słowo rassemblement miało sygnalizować skupienie szerszego obozu i zerwanie z marką obciążoną przez założyciela. Zachowano płomień, choć zmodernizowano jego formę.¹⁹

Zmiana marki nie była dowodem automatycznej zmiany ideologii. Towarzyszyła jednak realnej strategii: rezygnacji z wyjścia z euro, poszukiwaniu sojuszników w instytucjach i eksponowaniu zdolności rządzenia.

Partia dystansowała się od określenia „skrajna prawica”, argumentując, że jest narodowa i republikańska. Politolodzy nadal klasyfikują ją przede wszystkim jako populistyczną radykalną prawicę lub skrajną prawicę ze względu na natywizm, autorytaryzm i program nierównych praw.

Wybory prezydenckie 2017 i 2022

W 2017 roku Marine Le Pen zdobyła 21,3 procent w pierwszej turze i 33,9 procent w drugiej. Debata z Emmanuelem Macronem ujawniła braki programowe, szczególnie w kwestii euro. Porażka doprowadziła do odejścia Floriana Philippota i osłabienia suwerenistycznego skrzydła.²⁰

W 2022 roku zdobyła 23,15 procent, a w drugiej turze 41,45 procent. Zbliżenie wynikało z normalizacji, skupienia na kosztach życia i osłabienia frontu republikańskiego. Nie oznaczało większości, ale pokazywało, że partia przestała być wyłącznie protestem.

Zemmour pozwolił Marine Le Pen prezentować się jako bardziej umiarkowana bez zasadniczego porzucenia programu imigracyjnego. To przykład relacyjnej radykalizacji: pojawienie się aktora dalej na prawo przesuwa pozycję porównawczą dotychczasowej skrajnej prawicy.

Jordan Bardella i partia pokoleniowa

Jordan Bardella, wychowany w Seine-Saint-Denis, stał się twarzą młodszej generacji, przewodniczył listom europejskim i w 2022 roku objął stanowisko prezesa RN. Marine Le Pen zachowała kierownictwo grupy parlamentarnej i strategiczną dominację.²¹

Bardella prowadzi komunikację bardziej zdyscyplinowaną, wizualną i cyfrową. Jego biografia służy opowieści o awansie człowieka z przedmieścia oraz bezpieczeństwie, podczas gdy krytycy wskazują selektywność tego obrazu i ograniczone doświadczenie zawodowe poza polityką.

Podwójne przywództwo pozwala partii rozdzielić role: Bardella mobilizuje młody elektorat i prowadzi kampanie europejskie, Le Pen pozostaje kandydatką prezydencką oraz gwarantką społecznego profilu.

Wybory 2024 roku

W czerwcu 2024 roku lista RN kierowana przez Bardellę wygrała wybory europejskie we Francji z wynikiem ponad 31 procent. Prezydent Macron rozwiązał Zgromadzenie Narodowe. W pierwszej turze wyborów parlamentarnych RN i sojusznicy zajęli pierwsze miejsce pod względem głosów.²²

Przed drugą turą lewica i obóz prezydencki wycofywały gorzej sklasyfikowanych kandydatów, by ograniczyć trójkątne pojedynki. RN nie zdobył większości i uzyskał trzecie miejsce pod względem mandatów, choć wprowadził największą w swojej historii grupę wraz z sojusznikami.

Wynik pokazuje jednocześnie ekspansję i pozostałą barierę koalicyjną. Front republikański osłabł społecznie, ale mechanicznie nadal może działać przy większościowej ordynacji. Nie wolno zamieniać liczby głosów, pierwszego miejsca w turze i liczby mandatów w jedno pojęcie „zwycięstwa”.

Sojusz z częścią Republikanów

Éric Ciotti, przewodniczący Les Républicains, ogłosił w 2024 roku sojusz wyborczy z RN. Kierownictwo LR próbowało go usunąć, a konflikt trafił do sądów. Część kandydatów wystartowała pod wspólnym szyldem, inni republikanie zdecydowanie odrzucili porozumienie.²³

Był to istotny przełom: urzędujący szef głównej partii tradycyjnej prawicy zaakceptował współpracę ze spadkobiercą FN. Nie oznaczał jednak połączenia całej LR z RN. Francuska prawica weszła w okres walki o granicę między konserwatyzmem i radykalnym natywizmem.

Normalizacja partii może zachodzić nie tylko przez jej marsz ku centrum, ale także przez przesunięcie potencjalnych partnerów ku jej tematom. To proces relacyjny, którego nie mierzy się samą zmianą programu RN.

RN jako partia masowa i catch-all

Badania CEVIPOF po wyborach europejskich 2024 wskazywały, że RN poszerzył elektorat pokoleniowo i społecznie, zyskując cechy partii catch-all. Nadal był silny w klasach pracujących i mniejszych miejscowościach, ale zdobywał także ludzi wcześniej głosujących na prawicę lub centrum.²⁴

Poszerzenie nie usuwa rdzenia postaw. Imigracja, porządek, nieufność wobec elit i priorytet narodowy pozostają ważne. Wyborca może jednak wybierać RN także z powodu siły nabywczej, niechęci do rządu lub przekonania, że partia stała się zdolna do władzy.

Nazywanie całego elektoratu faszystowskim zaciera tę heterogeniczność i utrudnia zrozumienie sukcesu. Równie mylące byłoby uznanie masowości za dowód umiarkowania programu.

Front republikański w 2025 roku

Analizy CEVIPOF wskazywały w 2025 roku dalszą erozję gotowości wyborców tradycyjnej prawicy do popierania lewicy przeciw RN. Znacznie więcej deklarowało wybór kandydata radykalnej prawicy lub wstrzymanie się od głosu niż w dawnych okresach.²⁵

„Zapora” nie jest instytucją prawną, lecz normą i strategią koordynacji. Jej trwałość zależy od postrzegania RN jako zagrożenia dla demokracji, oceny kontrkandydata i lokalnej arytmetyki. Dédiabolisation zmienia właśnie tę percepcję.

Osłabienie frontu nie przesądza wyniku przyszłych wyborów. Pokazuje, że izolacja założycielska z 1972 roku nie jest już stabilnym elementem systemu partyjnego.

Najnowsze przesunięcia gospodarcze

W 2025–2026 roku badacze CEVIPOF zwracali uwagę na przesuwanie programu gospodarczego RN ku bardziej liberalnym elementom: wsparciu przedsiębiorczości, dyscyplinie budżetowej i zabieganiu o wiarygodność wśród biznesu. Kierunek współistnieje z obietnicami ochrony siły nabywczej oraz państwa socjalnego.²⁶

Nie jest to prosta rezygnacja z „socjalnego” RN. Partia dostosowuje akcent do perspektywy rządzenia, presji finansów publicznych i rywalizacji o wyborców Republikanów. Napięcie między ludową bazą oraz gospodarczo prawicowym zapleczem pozostaje źródłem niejednoznaczności.

Ocena aktualnego programu wymaga datowania. Przypisywanie partii jednego stanowiska z 2012 roku do całej epoki prowadzi do błędu równie poważnego jak ignorowanie trwałego rdzenia natywistycznego.

Granice etykiety „faszyzm”

Klasyczny faszyzm dążył do zniszczenia pluralizmu, stworzenia monopartii, mobilizacji społeczeństwa przez przemoc i narodowego odrodzenia pod wodzem. RN uczestniczy w konkurencyjnych wyborach, posiada rozbudowaną reprezentację parlamentarną i oficjalnie akceptuje zmianę władzy. Te różnice są zasadnicze.²⁷

Podobieństwa dotyczą organicznej wizji narodu, narracji upadku i odrodzenia, hierarchii przynależności, silnej egzekutywy oraz niektórych historycznych kadr i symboli. W mikrogrupach neofaszystowskich dochodzą kult przemocy i jawne odniesienia do dawnych reżimów.

Dlatego RN należy opisywać jako populistyczną radykalną prawicę o genealogii obejmującej neofaszyzm, Reconquête jako radykalną prawicę natywistyczną i kulturowo autorytarną, Génération identitaire jako ruch etnonacjonalistyczny, a jawne grupy Hitlerowskie jako neonazistowskie. Pojęcie faszyzacji może opisywać osłabianie norm pluralizmu, nie zastępować dowodu.

Ciągłości i zerwania po 2011 roku

Ciągłość widać w preferencji narodowej, rodzinnej sukcesji, części symboliki, pamięci Algierii i obecności ludzi przechodzących ze starszych ruchów. Zerwanie widać w odrzuceniu jawnego negacjonizmu przez kierownictwo, akceptacji instytucjonalnej gry, zmianie polityki europejskiej i społecznym poszerzeniu elektoratu.

Identyitaryzm przeniósł rasową politykę w język kultury i przestrzeni. Reconquête przywróciło część tematów, które RN wyciszał. Partie parlamentarne, media, lokalne grupy i internet nie tworzą jednego ośrodka, ale wzajemnie przesuwają granice wypowiadalnego.

Francja po 2011 roku nie jest powtórką lat trzydziestych. Jest demokracją, w której radykalna prawica stała się jednym z głównych obozów. Właśnie dlatego porównanie historyczne powinno być wymagające: pozwala rozpoznać mechanizmy wykluczenia i mitu odrodzenia bez udawania, że wynik przyszłości został już przesądzony.