Włochy przed faszyzmem: Fasci Siciliani, nacjonalizm i wojna

Zanim słowo „faszyzm” otrzymało dzisiejsze znaczenie

Włoskie fascio znaczy wiązkę, związek albo zrzeszenie. W XIX wieku słowo należało do szerokiego języka organizacji politycznej i społecznej: mogło oznaczać lokalne stowarzyszenie robotników, republikanów, demokratów lub działaczy wyborczych. Dopiero ruch Benita Mussoliniego po pierwszej wojnie światowej zawłaszczył je na tyle skutecznie, że poza Włochami zaczęło niemal automatycznie kojarzyć się z faszyzmem. Z tego powodu podobieństwo nazw łatwo zamienić w fałszywą genealogię.¹

Najważniejszym przykładem są Fasci Siciliani dei Lavoratori — Sycylijskie Związki Robotnicze z początku lat dziewięćdziesiątych XIX wieku. Nie były one faszystowskie, protofaszystowskie ani nacjonalistyczne. Stanowiły masowy ruch chłopów, górników, rzemieślników i robotników o orientacji demokratycznej oraz socjalistycznej. Łączy je z późniejszą historią faszyzmu nie doktryna, lecz znacznie szersze pytania o wejście mas do polityki, niezdolność liberalnego państwa do rozwiązania konfliktów społecznych i gotowość władz do użycia wojska przeciw obywatelom.²

Kwalifikacja: Fasci Siciliani należą do historii włoskiego socjalizmu, ruchu pracowniczego i demokratyzacji. Nacjonalizm Enrica Corradiniego, część rewolucyjnego syndykalizmu, futuryzm, wojenny interwencjonizm oraz środowisko Fiume dostarczyły późniejszemu faszyzmowi niektórych kadr, mitów i technik. Żaden z tych nurtów sam w sobie nie był jeszcze gotowym faszyzmem, a wielu ich uczestników zostało antyfaszystami.

Niedokończone zjednoczenie i słabe państwo liberalne

Królestwo Włoch powstało w 1861 roku, lecz formalne zjednoczenie nie usunęło regionalnych, społecznych i językowych podziałów półwyspu. Państwo przejęło instytucje i dynastię Piemontu, miało wąskie prawo wyborcze, ograniczoną administrację i niewielką zdolność integrowania mieszkańców Południa. Powiedzenie o konieczności „stworzenia Włochów” wyrażało przekonanie elit, że naród polityczny dopiero trzeba wychować.³

System parlamentarny opierał się długo na trasformismo: tworzeniu elastycznych większości przez kooptację lokalnych notabli, patronat i wymianę korzyści, a nie przez programowe partie masowe. Rozwiązanie stabilizowało rządy, ale wzmacniało obraz parlamentu jako rynku stanowisk. Gdy pod koniec XIX wieku rozszerzano prawo wyborcze i rosły organizacje socjalistyczne, katolickie oraz związkowe, stare mechanizmy coraz gorzej pośredniczyły między społeczeństwem a państwem.⁴

Na Południu problem ziemi splatał się z dzierżawą, zadłużeniem, podatkami, pośrednictwem lokalnych elit i przemocą. Wielkie majątki nie oznaczały wszędzie identycznych stosunków produkcji, ale wspólnym doświadczeniem wielu rodzin była zależność od właściciela, zarządcy lub dzierżawcy oraz brak bezpieczeństwa w latach nieurodzaju. Emigracja działała jak zawór bezpieczeństwa, nie usuwała jednak nierówności.

Fasci Siciliani: związki pracy, nie czarne koszule

Pierwsze sycylijskie fasci powstawały pod koniec lat osiemdziesiątych XIX wieku, a ruch rozwinął się szczególnie w latach 1891–1893. Organizacje działały w miastach, miasteczkach rolniczych i zagłębiach siarkowych. Tworzyły kasy wzajemnej pomocy, prowadziły edukację, organizowały strajki i negocjowały warunki pracy. W maju 1893 roku kongres w Palermo reprezentował dziesiątki lokalnych związków, a przywódcy tacy jak Giuseppe De Felice Giuffrida, Bernardino Verro, Nicola Barbato i Rosario Garibaldi Bosco łączyli postulaty społeczne z rodzącym się włoskim socjalizmem.⁵

Ruch nie był jednolity. Górnik siarki, bezrolny robotnik rolny, drobny dzierżawca i miejski rzemieślnik mieli odmienne interesy. W jednych miejscach dominował język walki klas, w innych sprawiedliwego czynszu, samopomocy albo moralnej odnowy. Symbole religijne mogły współistnieć z portretami socjalistycznych przywódców. Nie świadczyło to o faszystowskim synkretyzmie, lecz o sposobie, w jaki nowa polityka była tłumaczona na lokalną kulturę.⁶

Najważniejszym osiągnięciem organizacyjnym były mobilizacje wokół nowych umów dzierżawnych, znanych jako kontrakty z Corleone. Miały ograniczyć samowolę właścicieli i pośredników oraz poprawić udział chłopów w plonach. Strajki obejmowały także kopalnie siarki. Kobiety uczestniczyły w demonstracjach, bo ceny żywności, podatki i niestabilność zarobków dotyczyły całych gospodarstw domowych, choć formalne kierownictwo pozostawało głównie męskie.⁷

Od tolerowania protestu do stanu oblężenia

Rząd Giovanniego Giolittiego początkowo nie zdecydował się na pełną wojskową likwidację ruchu. Zmieniło się to po powrocie Francesca Crispiego do władzy w grudniu 1893 roku. Zamieszki, ataki na urzędy i śmierć demonstrantów przedstawiono jako część rozległego spisku przeciw państwu. 3 stycznia 1894 roku na Sycylii ogłoszono stan oblężenia. Wojsko zajęło ośrodki ruchu, organizacje rozwiązano, prasę zamknięto, tysiące osób zatrzymano, a przywódców skazano przez sądy wojskowe.⁸

Represja nie była faszystowska: dokonała jej monarchia konstytucyjna prawie trzy dekady przed marszem na Rzym. Jest jednak ważna dla historii włoskiego autorytaryzmu. Pokazała, że liberalne elity mogły zawiesić zwykłe gwarancje prawne i przedstawiać konflikt społeczny jako wojnę z „antynarodową” konspiracją. Późniejsi faszyści nie wynaleźli stanu wyjątkowego, użycia wojska ani administracyjnego zamykania stowarzyszeń. Radykalnie rozszerzyli istniejący repertuar i połączyli go z monopartią oraz prywatną milicją.

Po upadku Crispiego w 1896 roku skazanych przywódców objęła amnestia. Część wróciła do polityki parlamentarnej i samorządowej. Bernardino Verro został później burmistrzem Corleone i zginął w 1915 roku w zamachu wiązanym z mafią. Losy te dodatkowo przeczą próbie dopisania Fasci Siciliani do genealogii prawicowego totalizmu.⁹

Crispi: od rewolucjonisty do polityki siły

Francesco Crispi był dawnym uczestnikiem ruchu Risorgimenta i współpracownikiem Garibaldiego. Jako premier rozwijał jednak scentralizowane państwo, kult narodowego prestiżu i politykę kolonialną. Jego biografia ilustruje przemianę części dziewiętnastowiecznego republikanizmu: rewolucyjna legitymacja mogła zostać użyta do uzasadniania silnej egzekutywy, dyscypliny oraz ekspansji.¹⁰

Wojna z Etiopią zakończyła się w 1896 roku klęską Włoch pod Aduą. Zwycięstwo afrykańskiego państwa nad europejską armią miało ogromne znaczenie dla Etiopii i ruchów antykolonialnych. We Włoszech stało się traumą prestiżową. Nacjonaliści przez następne dekady przedstawiali Aduę jako ranę wymagającą odwetu, a faszystowska inwazja z 1935 roku została propagandowo opakowana w język dokończenia przerwanej misji.¹¹

Nie prowadzi stąd prosta linia do Mussoliniego. Krytykami kolonializmu byli socjaliści, republikanie i liberałowie; nawet zwolennicy ekspansji różnili się w ocenie jej kosztów. Istotna była jednak dostępność argumentu, że młode państwo potrzebuje wojny i imperium, aby stać się pełnym narodem.

Mediolan 1898: armia przeciw demonstrantom

W maju 1898 roku wzrost cen chleba wywołał protesty w Mediolanie. Generał Fiorenzo Bava Beccaris użył wojska, artylerii i stanu oblężenia do stłumienia wystąpień. Liczba ofiar pozostaje przedmiotem sporów, ale bezsporne są strzały do tłumu, masowe aresztowania i zamknięcie organizacji. Król Humbert I odznaczył generała, co uczyniło represję symbolem przepaści między monarchią a ruchem pracowniczym.¹²

Zabójca króla, anarchista Gaetano Bresci, twierdził w 1900 roku, że dokonuje odwetu za Mediolan. Cykl represji i zamachu wzmacniał przekonanie różnych obozów, że przemoc jest skuteczniejsza od procedury. Faszyzm wyrósł później w społeczeństwie, w którym zamach polityczny, wojskowa pacyfikacja i masowy strajk miały już własne tradycje. Nie oznacza to wspólnej ideologii sprawców.

Epoka Giolittiego: demokratyzacja i jej przeciwnicy

W pierwszych latach XX wieku Giovanni Giolitti próbował włączać nowe grupy do systemu: rozszerzał prawo wyborcze, uznawał część strajków za legalny konflikt interesów i szukał porozumień z reformistycznymi socjalistami oraz katolikami. Industrializacja północnego „trójkąta” rozwijała fabryki, związki i spółdzielnie. Jednocześnie nierówności regionalne, klientelizm wyborczy i użycie siły na Południu podważały obraz konsekwentnej liberalizacji.¹³

Przeciwnicy Giolittiego atakowali go z obu stron. Rewolucyjna lewica widziała w reformach metodę udomowienia proletariatu. Nacjonaliści przedstawiali parlamentarny kompromis jako korupcję i słabość. Młodzi intelektualiści narzekali na mieszczańską przeciętność, brak wielkiego celu i dominację starych notabli. Faszyzm później połączy część tych skarg, ale przed 1914 rokiem ich autorzy należeli do odmiennych, często wrogich środowisk.

Enrico Corradini i „naród proletariacki”

Włoskie Stowarzyszenie Nacjonalistyczne (Associazione Nazionalista Italiana, ANI) powstało w 1910 roku. Enrico Corradini opisywał Włochy jako „naród proletariacki” uciskany przez bogate mocarstwa. Metafora przenosiła język konfliktu klas na stosunki międzynarodowe: emigracja i ubóstwo miały dowodzić, że Włosi potrzebują kolonii, surowców i przestrzeni, a nie solidarności z robotnikami innych państw.¹⁴

ANI nie była początkowo ruchem Mussoliniego. Jej monarchizm, związki z elitami, wojskowy imperializm i bardziej uporządkowana doktryna różniły ją od buntowniczego stylu wczesnych fasci di combattimento. Nacjonaliści dostarczyli jednak faszyzmowi rozwiniętego antyparlamentaryzmu, kultu państwa oraz kadry prawników i administratorów. Alfredo Rocco, późniejszy minister sprawiedliwości i architekt faszystowskiego ustawodawstwa, przeszedł właśnie z nacjonalizmu.¹⁵

W 1923 roku ANI połączyła się z Narodową Partią Faszystowską. Nie był to tylko organizacyjny dodatek. Fuzja pomagała przekształcić niestabilny ruch bojówek w reżim państwowy, a zarazem pokazywała, że włoski faszyzm miał więcej niż jedno źródło ideowe.

Libia 1911: wojna przed faszyzmem

Rząd Giolittiego zaatakował Imperium Osmańskie w 1911 roku i zajął Trypolitanię oraz Cyrenajkę. Wojnę popierali nacjonaliści, część liberałów, przemysłowców i środowisk katolickich. Przeciwni byli socjaliści, choć nie wszyscy zachowali konsekwencję. Włoskie oddziały stosowały represje i deportacje już w epoce liberalnej, a kontrola poza pasem wybrzeża pozostawała ograniczona.¹⁶

To ważne dla oceny faszystowskiego kolonializmu. Mussolini nie stworzył imperium na pustym miejscu. Przejął kolonie, oficerów, rasowe hierarchie i wyobrażenia powstałe przed 1922 rokiem. Faszyzm usunął jednak ograniczenia, jakie mogły stwarzać opozycja parlamentarna, wolniejsza prasa i rywalizacja polityczna, a następnie uczynił z masowej przemocy oraz osadnictwa centralny projekt reżimu.¹⁷

Rewolucyjny syndykalizm: rozchodzące się drogi

Rewolucyjni syndykaliści krytykowali reformistyczny socjalizm, biurokrację partyjną i wiarę, że parlament sam doprowadzi do emancypacji. Związek zawodowy, strajk generalny i działanie bezpośrednie miały kształcić zdolność robotników do samodzielnego rządzenia. Georges Sorel dostarczał języka mitu mobilizującego, moralnej energii walki i krytyki burżuazyjnego kompromisu, ale włoski syndykalizm nie był prostą recepcją jednej książki.¹⁸

Po 1907 roku i szczególnie po 1914 roku środowisko się rozchodziło. Część działaczy połączyła produkcjonizm z nacjonalizmem i uznała wojnę za odpowiednik rewolucyjnego strajku. Alceste De Ambris, Sergio Panunzio, Michele Bianchi i Angelo Oliviero Olivetti w różnym czasie zbliżali się do interwencjonizmu lub faszyzmu. Inni syndykaliści pozostali na lewicy, stali się antyfaszystami, anarchistami albo obrońcami niezależności związków.¹⁹

Dlatego formuła „faszyzm wyrósł z syndykalizmu” wymaga dopowiedzenia. Faszyści przejęli kult czynu, mniejszości aktywnej, produktywizmu i przekroczenia rutyny parlamentarnej. Zniszczyli jednak wolność zrzeszania i prawo do strajku, bez których syndykat pracowniczy traci autonomię. Korporacja reżimu była organem dyscypliny państwowej, nie realizacją samorządu robotniczego.

Futuryzm i estetyka zerwania

Manifest futuryzmu Filippa Tommasa Marinettiego z 1909 roku sławił szybkość, maszynę, młodość, agresję i zerwanie z muzealnym kultem przeszłości. Futuryści urządzali prowokacyjne wieczory, łączyli sztukę z ulicznym wydarzeniem i atakowali mieszczański smak. Marinetti poparł wojnę oraz znalazł się wśród założycieli ruchu Mussoliniego.²⁰

Futuryzmu nie należy utożsamiać z całą sztuką faszystowską. Reżim korzystał równocześnie z modernizmu, klasycyzmu, rzymskiego monumentalizmu i regionalnego folkloru. Nie wszyscy awangardziści zostali faszystami. Znaczenie futurystów polegało na rozwinięciu stylu politycznego, w którym prowokacja, widowisko, pogarda dla ostrożności i afirmacja przemocy miały same wytwarzać nową wspólnotę.

Mussolini przed Mussolinim

Benito Mussolini był przed wojną zawodowym działaczem i publicystą Włoskiej Partii Socjalistycznej. Reprezentował jej rewolucyjne skrzydło, atakował reformistów, sprzeciwiał się wojnie libijskiej i od 1912 roku kierował dziennikiem „Avanti!”. Jego późniejsza dyktatura nie dowodzi, że przedwojenny socjalizm był faszyzmem. Pokazuje natomiast biograficzny przepływ umiejętności: dziennikarstwo, agitacja masowa, kult zdecydowanej mniejszości i niechęć do kompromisu mogły zostać przeniesione do innego projektu.²¹

W czerwcu 1914 roku „czerwony tydzień” strajków i zamieszek ujawnił zarówno skalę radykalizacji, jak brak wspólnego dowództwa rewolucji. Mussolini popierał mobilizację, ale doświadczenie porażki wzmacniało jego sceptycyzm wobec istniejącej partii. Przełomem stała się dopiero wojna.

Interwencjonizm: koalicja, która nie była jeszcze faszyzmem

Po wybuchu pierwszej wojny światowej Włochy początkowo zachowały neutralność. Zwolennicy udziału tworzyli bardzo niejednorodny obóz. Nacjonaliści chcieli ekspansji i potęgi. Demokratyczni interwencjoniści widzieli w wojnie walkę z imperiami centralnymi i dokończenie Risorgimenta. Rewolucyjni syndykaliści liczyli na rozbicie starego ładu. Futuryści pragnęli oczyszczającego wstrząsu.²²

W październiku 1914 roku powstał Fascio rivoluzionario d'azione internazionalista, a po usunięciu Mussoliniego z PSI jego zwolennicy rozwinęli Fasci d'azione rivoluzionaria. Nazwa tworzy organizacyjne ogniwo prowadzące do 1919 roku, ale sam interwencjonizm nie może zostać retrospektywnie uznany za faszyzm. Wielu demokratycznych zwolenników wojny — między innymi Gaetano Salvemini, Emilio Lussu, Piero Calamandrei i Carlo Rosselli — stało się później zdecydowanymi antyfaszystami.²³

Mussolini założył „Il Popolo d'Italia”, przedstawiając wojnę jako rewolucję narodową. Porzucił klasowy internacjonalizm na rzecz wspólnoty producentów i żołnierzy. Nie miał jeszcze gotowej doktryny faszystowskiej, lecz tworzył język zdolny połączyć dawnych socjalistów z nacjonalistami.

Okop, veteran i brutalizacja

Włochy przystąpiły do wojny w maju 1915 roku. Mobilizacja objęła miliony mężczyzn, a straty, dyscyplina wojskowa i doświadczenie frontu zmieniły relację obywatela z państwem. Klęska pod Caporetto w 1917 roku oraz późniejsze zwycięstwo pod Vittorio Veneto stały się konkurencyjnymi symbolami upadku i odrodzenia.²⁴

Po wojnie faszyści przedstawiali weterana jako członka nowej arystokracji, której ofiara daje prawo do rządzenia. Była to konstrukcja selektywna. Kombatanci nie tworzyli jednolitego obozu: wstępowali do organizacji socjalistycznych, katolickich, liberalnych, nacjonalistycznych i faszystowskich albo wycofywali się z polityki. Wojna dostarczyła broni, munduru i doświadczenia przemocy, lecz nie dyktowała jednego wyboru ideowego.

Arditi: wojskowy mit i polityczna różnorodność

Arditi byli elitarnymi oddziałami szturmowymi armii włoskiej. Ich ryzykowna taktyka, czarne elementy umundurowania, noże, pieśni i kult odwagi wywarły wielki wpływ na faszystowską estetykę. Część weteranów arditi poparła D'Annunzia i Mussoliniego.²⁵

Nie wszyscy. W 1921 roku powstali Arditi del Popolo, którzy bronili dzielnic, związków i organizacji lewicy przed squadristi. W ich szeregach znajdowali się anarchiści, komuniści, socjaliści, republikanie i byli żołnierze. Ten rozłam pokazuje, że doświadczenie przemocy i elitarnego oddziału nie jest jeszcze ideologią. Te same kompetencje mogły służyć faszystowskiemu atakowi albo antyfaszystowskiej samoobronie.²⁶

„Okaleczone zwycięstwo” i Fiume

Po 1918 roku nacjonaliści twierdzili, że alianci pozbawili Włochy należnej części zwycięstwa. Hasło vittoria mutilata upraszczało skomplikowany spór o granice Adriatyku i ignorowało prawa ludności słowiańskiej, lecz skutecznie przekształcało sukces militarny w poczucie narodowego upokorzenia.

We wrześniu 1919 roku Gabriele D'Annunzio z ochotnikami zajął Fiume, dzisiejszą Rijekę. Regencja Carnaro stała się laboratorium politycznego widowiska: przemówień z balkonu, okrzyków, rytuałów, umundurowania, kultu poległych i wodzowskiej relacji z tłumem. Alceste De Ambris przygotował zasadniczą część Karty Carnaro, łączącej korporacyjną reprezentację, republikanizm, autonomię i rozbudowany język praw.²⁷

Fiume nie było po prostu pierwszym państwem faszystowskim. Mieściło libertariańskie, republikańskie, syndykalistyczne i ekspansjonistyczne impulsy; bywali tam ludzie, którzy później wybrali różne strony. Mussolini przejął znaczną część spektaklu, lecz ostrożniej negocjował z monarchią i elitami. Gdy rząd włoski w grudniu 1920 roku zakończył okupację Fiume siłą, ruch Mussoliniego nie podjął skutecznej obrony D'Annunzia.²⁸

Dlaczego dopiero rok 1919 tworzy nową jakość

Przedwojenne Włochy dostarczyły wielu składników: nacjonalistycznego imperializmu, syndykalistycznego kultu działania, awangardowej estetyki, pamięci represji, nieufności wobec parlamentu i kolonialnej hierarchii. Wojna dodała masową mobilizację, brutalizację, weteranów oraz mit zdradzonego zwycięstwa. Nadal brakowało organizacji zdolnej trwale połączyć te elementy i skierować je przeciw ruchowi robotniczemu przy wsparciu części elit.

Fasci Italiani di Combattimento, założone w marcu 1919 roku, początkowo były jednym z wielu konkurentów. Dopiero po porażce wyborczej, zwrocie ku prowincjonalnemu squadrismo, pozyskaniu ziemian i tolerancji aparatu państwa faszyzm stał się ruchem masowej kontrrewolucji. Genealogia wyjaśnia dostępność jego języka; nie czyni zwycięstwa Mussoliniego nieuchronnym.²⁹

Mapa nurtów i granice klasyfikacji

Podsumowanie

Przed Mussolinim istniało wiele ruchów, ale nie wiele gotowych włoskich faszyzmów. Najbardziej użyteczna jest metafora delty: nurty o odmiennym pochodzeniu wpadały po wojnie do wspólnego obszaru kryzysu, lecz nie wszystkie łączyły się z ruchem Mussoliniego. Część nacjonalistów, syndykalistów, futurystów i weteranów współtworzyła faszyzm. Inni ludzie o podobnej biografii zostali jego przeciwnikami.

Takie ujęcie chroni przed dwoma błędami. Pierwszym jest redukcja całej historii do geniuszu lub cynizmu jednego przywódcy. Drugim — rozszerzenie etykiety „faszystowski” na każdy radykalny protest, militaryzm albo krytykę parlamentu. Faszyzm powstał dopiero wtedy, gdy rewolucyjny ultranacjonalizm, antysocjalistyczna przemoc, partia-milicja, ambicja stworzenia nowego człowieka i walka o państwo zostały połączone w jeden projekt.³⁰